આગ્રા ઘરાના હિંદુસ્તાની કંઠ્ય સંગીતનું વંશપરંપરાગત ઘરાના છે. તેનું નામ આગ્રા શહેર પરથી પડ્યું છે, અને 19મી સદીમાં આકાર પામેલી તેની ખ્યાલ શૈલી માટે તે જાણીતું છે. તેના ગાયકો ખ્યાલની સાથે ધ્રુપદ અને ધમાર પણ જાળવે છે, અને ઠુમરી, ટપ્પા, તરાના અને હોરી ગાય છે. લગ્નસંબંધોએ આગ્રાના પરિવારને અતરૌલીના મહેબૂબ ખાનના પરિવાર સાથે જોડ્યો. મહેબૂબ ખાન દરસ પિયા નામે રચનાઓ કરતા હતા, અને આ સંયુક્ત પરંપરા આગ્રા-અતરૌલી ઘરાના નામે પણ ઓળખાય છે.
પારિવારિક પરંપરા આ વંશને જૂની ધ્રુપદ શૈલીઓમાંની એક નૌહાર બાની સાથે અને નાયક ગોપાલ સાથે જોડે છે. એક મૌખિક ઇતિહાસ નાયક ગોપાલને અલાઉદ્દીન ખિલજીના શાસનકાળ સાથે સાંકળે છે. આ જ પરંપરા અકબરના દરબારના ધ્રુપદ ગાયક હાજી સુજાન ખાનને પોતાના પૂર્વજોમાં ગણે છે, જોકે એક વંશાવળી આ વંશને તેમના ભાઈ બિચિત્ર સિંહ મારફતે દર્શાવે છે. 18મી સદીમાં સરસ રંગ તરીકે ઓળખાતા દાયમ ખાન અને શ્યામ રંગ તરીકે ઓળખાતા તેમના પુત્ર કાયમ ખાન આ પરંપરામાં ધ્રુપદ અને ધમાર ગાતા હતા, અને કેટલાક લેખકો સરસ રંગને ઘરાનાના પ્રવર્તક ગણે છે. કાયમ ખાનના પુત્ર ઘગ્ગે ખુદા બખ્શ (આશરે 1790-1880) પરિવારમાં ખ્યાલ લાવ્યા, અને તેમના ઘોઘરા અવાજે તેમને ‘ઘગ્ગે’ નામ અપાવ્યું. તેમણે ગ્વાલિયરમાં નત્થન પીર બખ્શ પાસે ખ્યાલની તાલીમ લીધી, ઘણા વૃત્તાંતો મુજબ બાર વર્ષ અને એક વૃત્તાંત મુજબ ચૌદ વર્ષ. પછી તેમણે પરિવારની ધ્રુપદ તાલીમને ગ્વાલિયરના ખ્યાલ સાથે જોડી, અને એ મિશ્રણમાંથી આગ્રા ગાયકી એટલે કે ઘરાનાની ગાયનશૈલી બની.
આગ્રાના ગાયકો ઘણી વાર ખ્યાલની શરૂઆત નોમ-તોમ આલાપ વડે કરે છે. ધ્રુપદ ઢબનો આ ઉપોદ્ઘાત ખ્યાલ ઘરાનાઓમાં વિરલ છે. અવાજ ભરાવદાર અને ખુલ્લા ગળાનો હોય છે, અને તેનું વજન મંદ્ર સપ્તકમાં રહે છે. ગાયકો બંદિશ, એટલે કે નિશ્ચિત રચના, આખી રજૂ કરે છે અને પછી તેને લયકારી વડે વિકસાવે છે. લયકારી એટલે તાલ (માત્રાઓનું ચક્ર) ઉપર લયની રમત. તેમાં બોલ-બાંટ આવે છે, જે શબ્દોને માત્રાઓ વચ્ચે વહેંચે છે અને જે ધમાર પરંપરામાંથી આવી છે, અને બોલ-તાનો આવે છે, એટલે કે શબ્દો પર ગવાતી ઝડપી તાનો.
ખુદા બખ્શે તેમના ભાઈ કે બહેનના પુત્ર શેર ખાનને અને પોતાના પુત્રો ગુલામ અબ્બાસ ખાન અને કલ્લન ખાનને તાલીમ આપી, અને આ ત્રણેય આ શૈલીના મુખ્ય વાહકો બન્યા. તેમણે પરિવારની બહારના શિવ દીનને પણ શીખવ્યું. ઘણા અંદાજો મુજબ શેર ખાન આશરે 1840માં આ શૈલી બોમ્બે લઈ ગયા, અને એ શહેર ઘરાનાનું કેન્દ્ર બન્યું. ગુલામ અબ્બાસ ખાનના દોહિત્ર ફૈયાઝ ખાન (1886-1950) પ્રેમ પિયા નામે રચનાઓ કરતા હતા અને 20મી સદીના સૌથી જાણીતા આગ્રા ગાયક બન્યા. શેર ખાનના પુત્ર નત્થન ખાને ભાસ્કરબુવા બખલેને શીખવ્યું. નત્થન ખાનના પુત્ર વિલાયત હુસૈન ખાન પ્રાણ પિયા નામે રચનાઓ કરતા હતા, અને તેમણે 1936માં બોમ્બેમાં સંગીત પ્રસારક મંડળની સ્થાપના કરી.
પ્રમુખ કલાકારો
- ઘગ્ગે ખુદા બખ્શ, આશરે 1790-1880, આગ્રા પરંપરામાં ખ્યાલ લાવવાનું શ્રેય તેમને મળે છે
- શેર ખાન, ખુદા બખ્શના ભાઈ કે બહેનના પુત્ર અને શિષ્ય, આ શૈલી બોમ્બે લઈ ગયા
- નત્થન ખાન, 1840-1901, શેર ખાનના પુત્ર અને ભાસ્કરબુવા બખલેના ગુરુ
- ઝોહરાબાઈ આગરેવાલી, 1868-1913, ગાયક, જેમનાં રેકોર્ડિંગ આગ્રા ગાયકીનાં સૌથી જૂનાં રેકોર્ડિંગમાં ગણાય છે
- ફૈયાઝ ખાન, 1886-1950 (એક સ્રોત 1881 આપે છે), ગાયક અને પ્રેમ પિયા નામે રચનાકાર, વડોદરાના દરબારી સંગીતકાર
- વિલાયત હુસૈન ખાન, 1895-1962 (એક સ્રોત 1892 આપે છે), ગુરુ અને પ્રાણ પિયા નામે રચનાકાર
- ખાદિમ હુસૈન ખાન, 1907-1993 (એક સ્રોત 1905 આપે છે), ગાયક અને સજન પિયા નામે રચનાકાર
સ્રોતો
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- N. Jayavanth Rao, આગ્રા ઘરાના વિશેના બે લેખ, Sahapedia (તારીખ વિના)
- Malini Nair, After 90 years, Agra gharana has moved out of its home in Mumbai, Scroll.in (2025)
- SwarGanga Music Foundation, Agra gharana (તારીખ વિના)