અજરાડા ઘરાના (Ajrada) તબલા વાદનનું ઘરાના છે. તે 18મી સદીના અંતમાં કે 19મી સદીની શરૂઆતમાં ઉત્તર પ્રદેશના મેરઠ જિલ્લાના અજરાડા ગામમાં ઉદ્ભવ્યું, અને એ ગામ પરથી જ તેને નામ મળ્યું. મોટા ભાગના લેખકો જે છ તબલા ઘરાના સ્વીકારે છે, તેમાં દિલ્હી, લખનઉ, ફર્રુખાબાદ, બનારસ અને પંજાબની સાથે અજરાડાનું નામ આવે છે.
મોટા ભાગના વૃત્તાંતો આ ઘરાનાનું મૂળ બે ભાઈઓ, કલ્લુ ખાન અને મીરુ ખાનમાં જુએ છે. મીરુનું નામ Meeru રૂપે પણ મળે છે. બંને ભાઈઓ દિલ્હી ખાતે સિતાબ ખાન પાસે શીખ્યા અને એ સામગ્રી અજરાડા લઈ આવ્યા, તેથી આ ઘરાના દિલ્હી ઘરાનાની શાખા ગણાય છે. દિલ્હી ઘરાનાના 18મી સદીના સ્થાપક સિદ્ધાર ખાન સાથે સિતાબ ખાનનો સંબંધ શો હતો, તે અંગે સ્રોતો જુદું જુદું કહે છે. ઑક્સફર્ડ રેફરન્સ સિતાબ ખાનને સિદ્ધાર ખાનના પુત્ર બુગરા ખાન મારફતે સિદ્ધાર ખાનના પૌત્ર ગણાવે છે, જ્યારે સ્વરગંગા મ્યુઝિક ફાઉન્ડેશન તેમને એ પુત્રના શિષ્ય ગણાવે છે.
અજરાડાના વાદકો દિલ્હીની તકનીક જાળવે છે અને તેમાં અનામિકા ઉમેરે છે. દિલ્હીની જેમ આ ઘરાના પણ બંધ બાજ શૈલીને અનુસરે છે, જેમાં પ્રહારોની ગુંજ ઓછી હોય છે. દિલ્હીની તુલનામાં આ ઘરાના બાયાં એટલે કે ડાબા હાથના બાસ નગારાને વધુ મોટી ભૂમિકા આપે છે. અનીશ પ્રધાન ઝૂલ નામની ભાતનું વર્ણન કરે છે: બાયાં પર કાંડાનું દબાણ બદલીને વાદક બોલમાં ઝૂલતી ગતિ સર્જે છે. આ ઘરાના તેના કાયદાઓ માટે સૌથી વધુ જાણીતું છે. કાયદો એટલે નિશ્ચિત પલટા સાથે વગાડાતી થીમ, અને અજરાડા તે આડ લય એટલે કે દર બે માત્રા સામે ત્રણ પ્રહારમાં, અને તિસ્ર જાતિ એટલે કે ત્રણના સમૂહો પર રચાયેલી વાક્યરચનામાં વગાડે છે. રેણુ જૌહરી આડ લયના કાયદાને આ ઘરાનાની ઓળખરૂપ ભાત કહે છે, જોકે આજે દરેક તબલા ઘરાના તે વગાડે છે.
હબીબુદ્દીન ખાન 20મી સદીના સૌથી જાણીતા અજરાડા વાદક છે. રૉબર્ટ ગૉટલીબના છ તબલા પરંપરાઓના અભ્યાસમાં આ ઘરાના તેમની જૂની ટેપ દ્વારા રજૂ થાય છે, કારણ કે 1971માં ગૉટલીબે બાકીના પાંચ વાદકોનું રેકોર્ડિંગ કર્યું ત્યાં સુધીમાં હબીબુદ્દીન ખાને કાર્યક્રમો આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું. તેમના પિતા શમ્મુ ખાને તેમને પહેલી તાલીમ આપી, અને તેઓ દિલ્હી સહિત બીજાં ઘરાનાઓના ગુરુઓ પાસે પણ શીખ્યા. સુધીર કુમાર સક્સેનાએ મેરઠમાં તેમની પાસે તાલીમ લીધી અને મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી, વડોદરામાં 33 વર્ષ શીખવ્યું. આજે હશમત અલી ખાનના પુત્ર ઉસ્તાદ અકરમ ખાન આ ઘરાનામાં વગાડે છે. તેમણે પહેલા પાઠ નિયાઝુ ખાન પાસે લીધા અને પોતાના પરદાદા કે પરનાના મોહમ્મદ શફી ખાન પાસેથી શીખ્યા.
પ્રમુખ કલાકારો
- કલ્લુ ખાન અને મીરુ ખાન, ભાઈઓ અને સહસ્થાપકો, 18મી સદીનો અંત કે 19મી સદીની શરૂઆત
- હબીબુદ્દીન ખાન, 1899થી 1972, 20મી સદીના પ્રમુખ વાદક અને ગૉટલીબના અભ્યાસમાં ઘરાનાના પ્રતિનિધિ
- સુધીર કુમાર સક્સેના, 1923થી 2007, હબીબુદ્દીન ખાનના શિષ્ય, જેમણે વડોદરામાં તબલા શીખવ્યા
- નિયાઝુ ખાન, ઉસ્તાદ અકરમ ખાનને પહેલા પાઠ આપનાર ગુરુ
- ઉસ્તાદ અકરમ ખાન, આજના સમયના પ્રતિનિધિ કલાકાર
સ્રોતો
- Robert S. Gottlieb, Solo Tabla Drumming of North India (1998), The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977) પરથી વિસ્તારેલું પુસ્તક
- Aneesh Pradhan, હબીબુદ્દીન ખાન અને અજરાડા ઘરાના વિશે લેખ, Scroll.in (2016)
- Renu Johri, Gharanas of Tabla and Its Signature Patterns, Sangeet Galaxy (2014)
- Sudhir Kumar Saxena, The Art of Tabla Rhythm, Sangeet Natak Akademi અને D.K. Printworld (2018 આવૃત્તિ)
- Oxford Reference, સિતાબ ખાન અને હબીબુદ્દીન ખાન વિશેની નોંધો (તારીખ વિના)
- Maharaja Sayajirao University of Baroda, અજરાડા અને ફર્રુખાબાદ તબલા ઘરાનાઓની તુલના કરતો પીએચ.ડી. શોધનિબંધ (તારીખ વિના)