---
url: 'https://kalasudha.com/gu-int/gharana/benares-gharana-kathak'
title: 'બનારસ ઘરાના (કથક)'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-17T17:53:17+00:00'
type: website
summary: "બનારસ ઘરાના (Benares), જેને જાનકીપ્રસાદ ઘરાના (Jankiprasad) પણ કહે છે, કથક નૃત્યનું ઘરાના છે. તેનું નામ વારાણસી પરથી પડ્યું છે, જ્યાં આ વંશના પોતાના વૃત્તાંત મુજબ તેના સ્થાપક ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતમાં સ્થાયી થયા હતા. મોટા ભાગની યાદીઓ તેને જયપુર અને લખનઉની સાથે કથકનાં મુખ્ય ઘરાનાઓમાં ગણે છે. શહેરનું નામ તે બનારસ તબલા ઘરાના સાથે વહેંચે છે, પણ એ અલગ પરંપરા છે. માર્ગરેટ વૉકરના 2010ના અભ્યાસને 1920 કે 1930ના દાયકા પહેલાંનો એવો કોઈ ગ્રંથ કે પ્રવાસવર્ણન મળતું નથી, જેમાં કથક નામના નૃત્યનો ઉલ્લેખ હોય. છતાં તેઓ બનારસની 1832ની વસ્તીગણતરી ટાંકે છે, જેમાં કથક સમુદાયના 118 લોકો સંગીત અને નૃત્યના શિક્ષકો તરીકે નોંધાયેલા હતા.વૃત્તાંતો જાનકીપ્રસાદને સ્થાપકનું શ્રેય આપે છે અને તેમનું મૂળ રાજસ્થાનના બીકાનેરમાં જુએ છે. આ વંશની પોતાની સંસ્થા નટવરી તેમની કોઈ તારીખ આપતી નથી. ઘરાનાની દંતકથા કહે છે કે બીકાનેરનાં મહારાનીએ તેમને બાળપણમાં પાણી પર તરતા પાટિયા પર નાચતા જોયા હતા, અને નટવરી ઉમેરે છે કે મહારાની તેમનાં આશ્રયદાતા બન્યાં. એ જ વૃત્તાંત મુજબ કથકને તેના ભક્તિમય મૂળની વધુ નજીક લાવવા તેઓ બનારસ ગયા. જાયસવાલ અને ઉપાધ્યાયનો 2023નો લેખ સુખદેવ મહારાજને બીજા સ્થાપક ગણાવે છે, જ્યારે નટવરીની વંશાવળીમાં તેમનું નામ નથી.નટવરી કહે છે કે જાનકીપ્રસાદના સમયનું નૃત્ય તબલા અને પખાવજ, એટલે કે ઢોલ આકારના નગારા, માટે બનેલી રચનાઓ પર આધારિત હતું, અને તેમણે ખુદ નૃત્ય માટેના અક્ષરો રચ્યા, જે નટવરી (natawari) બોલ કહેવાય છે. સંસ્થાએ આપેલાં ઉદાહરણો, જેમ કે ઝુંગ અને ચેકા, તબલા પર વગાડી શકાતાં નથી, અને તેનો સંગ્રહ આમાંના કેટલાક બોલ પછીના ગુરુ બિહારીલાલના નામે મૂકે છે. નટવરી પર પ્રકાશિત એક નિવેદનમાં કુમુદિની લાખિયા આ ઘરાનાના બોલને જયપુર અને લખનઉના બોલથી અલગ ગણાવે છે. નટવરી બારાખડી માટે પણ જાનકીપ્રસાદને શ્રેય આપે છે. બારાખડી બાર રચનાઓની શ્રેણી છે. નટવરી આ ઘરાનાની હલનચલનને ભાવવાહી અને સરળ પ્રવાહવાળી ગણાવે છે.હનુમાન પ્રસાદ, બિહારીલાલ અને ગોપાલજી, એ પછીના ત્રણ ગુરુઓએ આ શૈલી ઉત્તર ભારતમાં ફેલાવી. ગોપાલજી લાહોરમાં સ્થાયી થયા, અને લોકો ક્યારેક આ ઘરાનાને લાહોર ઘરાના, પંજાબ ઘરાના કે ગોપાલજી કા ઘરાના પણ કહેતા. તેમના શિષ્ય આશિક હુસૈન, જે નર્તક અને ફિલ્મ કલાકાર હતા, 1949માં પાકિસ્તાન ગયા અને આ પરંપરા હજારીલાલને સોંપી. હજારીલાલે તેને મંચ પર ફરી જીવંત કરી. હજારીલાલ અને તેમનાં શિષ્યા અને પત્ની સુનયના હજારીલાલની સંસ્થા નટવરી સુનયના હજારીલાલને આજે આ પરંપરાનાં અગ્રણી ગણાવે છે. બીજી શાખા સુખદેવ મહારાજના પરિવારમાંથી પસાર થાય છે. તેમણે પોતાની પુત્રી સિતારા દેવીને શીખવ્યું. સિતારા દેવીએ લખનઉના ગુરુઓ પાસે પણ તાલીમ લીધી, અને વિવેચક વિજય શંકર તેમના નૃત્યમાં બંને ઘરાનાની છાપ જુએ છે. સ્ક્રૉલની શ્રદ્ધાંજલિએ તેમને આ ઘરાનાનાં સૌથી જોશીલાં પ્રતિનિધિઓમાં ગણાવ્યાં.પ્રમુખ કલાકારોજાનકીપ્રસાદ, સ્થાપક તરીકે શ્રેય પામેલા, ઘરાનાના પોતાના વૃત્તાંત મુજબ ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતહનુમાન પ્રસાદ, કાશ્મીર, પટિયાલા અને બીકાનેરના દરબારી નર્તક, પછી દિલ્હીમાં ગુરુ (1872થી 1952)બિહારીલાલ, ઇંદોરના દરબારી નર્તક અને ગાયક કેસરબાઈ કેરકરના ગુરુ (1864થી 1938)ગોપાલજી, આ શૈલીને લાહોર લઈ જનાર ગુરુ (અવસાન 1932)હજારીલાલ, જાનકીપ્રસાદ પરંપરાને ફરી જીવંત કરનાર ગુરુ (અવસાન 1992)સુનયના હજારીલાલ, નટવરીના વૃત્તાંત મુજબ જાનકીપ્રસાદ પરંપરાનાં અગ્રણી, કથક માટે સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર 2003સુખદેવ મહારાજ, બનારસની બીજી શાખાના વડા, જાયસવાલ અને ઉપાધ્યાય (2023) મુજબ સહસ્થાપકસિતારા દેવી, નૃત્યાંગના, સુખદેવ મહારાજનાં પુત્રી અને શિષ્યા (1920થી 2014)સ્રોતોMargaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)Jaiswal અને Upadhyay, The Banaras Gharana of Kathak Dance: A Study from the Past to Present, ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts (2023)Natawari, જાનકીપ્રસાદ ઘરાનાના ઇતિહાસ, સંગ્રહ અને શૈલી વિશેનાં પાનાંVijay Shanker, About Sitara Devi, the Queen of Kathak, Bhavan's Journal (2022)Scroll.in, સિતારા દેવીનો શ્રદ્ધાંજલિ લેખ (2014)Sangeet Natak Akademi, સુનયના હજારીલાલનો પુરસ્કાર-વિજેતા પરિચય"
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [બનારસ ઘરાના (કથક)

 ](/gu-int/gharana/benares-gharana-kathak)

**બનારસ ઘરાના** (Benares), જેને **જાનકીપ્રસાદ ઘરાના** (Jankiprasad) પણ કહે છે, [કથક](/gu-int/dance/kathak) નૃત્યનું ઘરાના છે. તેનું નામ વારાણસી પરથી પડ્યું છે, જ્યાં આ વંશના પોતાના વૃત્તાંત મુજબ તેના સ્થાપક ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતમાં સ્થાયી થયા હતા. મોટા ભાગની યાદીઓ તેને જયપુર અને લખનઉની સાથે કથકનાં મુખ્ય ઘરાનાઓમાં ગણે છે. શહેરનું નામ તે [બનારસ તબલા ઘરાના](/gu-int/gharana/benares-gharana-tabla) સાથે વહેંચે છે, પણ એ અલગ પરંપરા છે. માર્ગરેટ વૉકરના 2010ના અભ્યાસને 1920 કે 1930ના દાયકા પહેલાંનો એવો કોઈ ગ્રંથ કે પ્રવાસવર્ણન મળતું નથી, જેમાં કથક નામના નૃત્યનો ઉલ્લેખ હોય. છતાં તેઓ બનારસની 1832ની વસ્તીગણતરી ટાંકે છે, જેમાં કથક સમુદાયના 118 લોકો સંગીત અને નૃત્યના શિક્ષકો તરીકે નોંધાયેલા હતા.

વૃત્તાંતો જાનકીપ્રસાદને સ્થાપકનું શ્રેય આપે છે અને તેમનું મૂળ રાજસ્થાનના બીકાનેરમાં જુએ છે. આ વંશની પોતાની સંસ્થા નટવરી તેમની કોઈ તારીખ આપતી નથી. ઘરાનાની દંતકથા કહે છે કે બીકાનેરનાં મહારાનીએ તેમને બાળપણમાં પાણી પર તરતા પાટિયા પર નાચતા જોયા હતા, અને નટવરી ઉમેરે છે કે મહારાની તેમનાં આશ્રયદાતા બન્યાં. એ જ વૃત્તાંત મુજબ કથકને તેના ભક્તિમય મૂળની વધુ નજીક લાવવા તેઓ બનારસ ગયા. જાયસવાલ અને ઉપાધ્યાયનો 2023નો લેખ સુખદેવ મહારાજને બીજા સ્થાપક ગણાવે છે, જ્યારે નટવરીની વંશાવળીમાં તેમનું નામ નથી.

નટવરી કહે છે કે જાનકીપ્રસાદના સમયનું નૃત્ય તબલા અને પખાવજ, એટલે કે ઢોલ આકારના નગારા, માટે બનેલી રચનાઓ પર આધારિત હતું, અને તેમણે ખુદ નૃત્ય માટેના અક્ષરો રચ્યા, જે **નટવરી (natawari) બોલ** કહેવાય છે. સંસ્થાએ આપેલાં ઉદાહરણો, જેમ કે ઝુંગ અને ચેકા, તબલા પર વગાડી શકાતાં નથી, અને તેનો સંગ્રહ આમાંના કેટલાક બોલ પછીના ગુરુ બિહારીલાલના નામે મૂકે છે. નટવરી પર પ્રકાશિત એક નિવેદનમાં કુમુદિની લાખિયા આ ઘરાનાના બોલને જયપુર અને લખનઉના બોલથી અલગ ગણાવે છે. નટવરી **બારાખડી** માટે પણ જાનકીપ્રસાદને શ્રેય આપે છે. બારાખડી બાર રચનાઓની શ્રેણી છે. નટવરી આ ઘરાનાની હલનચલનને ભાવવાહી અને સરળ પ્રવાહવાળી ગણાવે છે.

હનુમાન પ્રસાદ, બિહારીલાલ અને ગોપાલજી, એ પછીના ત્રણ ગુરુઓએ આ શૈલી ઉત્તર ભારતમાં ફેલાવી. ગોપાલજી લાહોરમાં સ્થાયી થયા, અને લોકો ક્યારેક આ ઘરાનાને લાહોર ઘરાના, પંજાબ ઘરાના કે ગોપાલજી કા ઘરાના પણ કહેતા. તેમના શિષ્ય આશિક હુસૈન, જે નર્તક અને ફિલ્મ કલાકાર હતા, 1949માં પાકિસ્તાન ગયા અને આ પરંપરા હજારીલાલને સોંપી. હજારીલાલે તેને મંચ પર ફરી જીવંત કરી. હજારીલાલ અને તેમનાં શિષ્યા અને પત્ની સુનયના હજારીલાલની સંસ્થા નટવરી સુનયના હજારીલાલને આજે આ પરંપરાનાં અગ્રણી ગણાવે છે. બીજી શાખા સુખદેવ મહારાજના પરિવારમાંથી પસાર થાય છે. તેમણે પોતાની પુત્રી સિતારા દેવીને શીખવ્યું. સિતારા દેવીએ લખનઉના ગુરુઓ પાસે પણ તાલીમ લીધી, અને વિવેચક વિજય શંકર તેમના નૃત્યમાં બંને ઘરાનાની છાપ જુએ છે. સ્ક્રૉલની શ્રદ્ધાંજલિએ તેમને આ ઘરાનાનાં સૌથી જોશીલાં પ્રતિનિધિઓમાં ગણાવ્યાં.

### પ્રમુખ કલાકારો

- જાનકીપ્રસાદ, સ્થાપક તરીકે શ્રેય પામેલા, ઘરાનાના પોતાના વૃત્તાંત મુજબ ઓગણીસમી સદીની શરૂઆત
- હનુમાન પ્રસાદ, કાશ્મીર, પટિયાલા અને બીકાનેરના દરબારી નર્તક, પછી દિલ્હીમાં ગુરુ (1872થી 1952)
- બિહારીલાલ, ઇંદોરના દરબારી નર્તક અને ગાયક કેસરબાઈ કેરકરના ગુરુ (1864થી 1938)
- ગોપાલજી, આ શૈલીને લાહોર લઈ જનાર ગુરુ (અવસાન 1932)
- હજારીલાલ, જાનકીપ્રસાદ પરંપરાને ફરી જીવંત કરનાર ગુરુ (અવસાન 1992)
- સુનયના હજારીલાલ, નટવરીના વૃત્તાંત મુજબ જાનકીપ્રસાદ પરંપરાનાં અગ્રણી, કથક માટે સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર 2003
- સુખદેવ મહારાજ, બનારસની બીજી શાખાના વડા, જાયસવાલ અને ઉપાધ્યાય (2023) મુજબ સહસ્થાપક
- સિતારા દેવી, નૃત્યાંગના, સુખદેવ મહારાજનાં પુત્રી અને શિષ્યા (1920થી 2014)

### સ્રોતો

- Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
- Jaiswal અને Upadhyay, The Banaras Gharana of Kathak Dance: A Study from the Past to Present, ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts (2023)
- Natawari, જાનકીપ્રસાદ ઘરાનાના ઇતિહાસ, સંગ્રહ અને શૈલી વિશેનાં પાનાં
- Vijay Shanker, About Sitara Devi, the Queen of Kathak, Bhavan's Journal (2022)
- Scroll.in, સિતારા દેવીનો શ્રદ્ધાંજલિ લેખ (2014)
- Sangeet Natak Akademi, સુનયના હજારીલાલનો પુરસ્કાર-વિજેતા પરિચય



 [Sign in to follow](/gu-int/user/login?flag_anon=follow_term-320&destination=/gu-int/markdownify/taxonomy/term/320)