--- url: 'https://kalasudha.com/gu-int/gharana/bhendibazaar-gharana' title: 'ભેંડીબજાર ઘરાના' author: name: Anonymous updated: '2026-11-05T00:09:05+00:00' type: website summary: 'ભેંડીબજાર ઘરાના, જેની જોડણી ભેંડી બજાર કે Bhendibazar પણ થાય છે, હિંદુસ્તાની ખ્યાલ ગાયનનું ઘરાના છે. તેનું નામ બોમ્બે (મુંબઈ)ના ભેંડી બજાર વિસ્તાર પરથી પડ્યું છે, જ્યાં તેના સ્થાપક ભાઈઓ 19મી સદીના અંતમાં સ્થાયી થયા. ઘરાનાના શિષ્યો જે સ્વરમંદાકિની આર્કાઇવ ચલાવે છે તે, અને નેશનલ સેન્ટર ફૉર ધ પરફૉર્મિંગ આર્ટ્સ, તેમના આગમનને આશરે 1870નું ગણે છે. પરંપરા આ નામને એક અંગ્રેજી શબ્દપ્રયોગ “Behind the Bazaar” સાથે જોડે છે.ત્રણ ભાઈઓએ આ ઘરાનાની સ્થાપના કરી: છજ્જુ ખાન, નઝીર (Nazeer) ખાન અને ખાદિમ હુસૈન ખાન. આર્કાઇવ તેમને મુરાદાબાદ પાસેના બિજનૌર (Bijnor)ના દિલાવર હુસૈન ખાનના પુત્રો અને પહેલા શિષ્યો તરીકે નોંધે છે. તેના વૃત્તાંત મુજબ ભાઈઓએ રામપુર-સહસવાન ઘરાનાના ઇનાયત હુસૈન ખાન પાસે તાલીમ લીધી, અને ડાગર પરંપરાના ઇનાયત ખાન નામના ગાયક પાસે ધ્રુપદ શીખ્યા. સુહાસિની કોરટકરની આઉટલુકમાં છપાયેલી શ્રદ્ધાંજલિ એ ધ્રુપદ તાલીમને ઘરાનાના વિલંબિત ખ્યાલને ઘડવાનું શ્રેય આપે છે. નઝીર ખાનનાં મુખ્ય શિષ્યા ગોવાનાં અંજનીબાઈ માલપેકર (1883-1974) હતાં. તેમણે પોતાનો છેલ્લો જાહેર કાર્યક્રમ 1923માં આપ્યો, પોતાના ગુરુના અવસાનનાં ત્રણ વર્ષ પછી.આ ઘરાનાના ગાયકો ‘આ’ સ્વર પર ખુલ્લા અવાજનો ઉપયોગ કરે છે, જેને આકાર કહે છે. ઘરાના શ્વાસ પર નિયંત્રણ પર ભાર મૂકે છે, અને તેના ગાયકો લાંબા ખંડો એક જ શ્વાસમાં ગાય છે. તેઓ રાગને નિરાંતની ગતિએ ખોલે છે. લાંબો આલાપ, એટલે કે તાલ વગરનો ઉપોદ્ઘાત, અને તાન, એટલે કે સ્વરોની ઝડપી દોડ, મેરુખંડ પર આધારિત હોય છે. ખંડમેરુ તરીકે પણ ઓળખાતી આ પદ્ધતિમાં ગાયક થોડાક સ્વરોના સમૂહને અનેક ક્રમોમાં ફેરવે છે. સરગમ તાનો પણ ગાયકો આ જ રીતે ગાય છે. ગાયકો જોરદાર ગમક તાનો પણ ગાય છે, એટલે કે એવી ઝડપી દોડ જેમાં દરેક સ્વર પર ભારે આંદોલન હોય છે.આર્કાઇવ છજ્જુ ખાનના પુત્ર અમાન અલી ખાન (અવસાન 1953)ને આ શૈલીમાંના કર્ણાટકી તત્ત્વનું અને આશરે 400 બંદિશોનું શ્રેય આપે છે. આ બંદિશો તેમણે અમર ઉપનામે રચી હતી. તેમણે મૈસુરના દરબારી સંગીતકાર બિડારામ કૃષ્ણપ્પા પાસે કર્ણાટક સંગીત શીખ્યું. ઘરાનાના ભંડારમાં હંસધ્વનિ અને નાગસ્વરાવલી જેવા કર્ણાટકી રાગ છે, અને કેટલાક લેખકો હિંદુસ્તાની સંગીતમાં હંસધ્વનિ સૌપ્રથમ લાવવાનું શ્રેય અમાન અલી ખાનને આપે છે. ટી. ડી. જાનોરીકર અને શિવકુમાર શુક્લ સહિતના તેમના શિષ્યોએ રેડિયો અને સંગીત પરિષદો દ્વારા આ શૈલી આગળ વધારી, અને ઇંદોર ઘરાનાના અમીર ખાન તેમને પોતાના પર મોટો પ્રભાવ પાડનાર ગણતા હતા. આર્કાઇવ મુજબ આશરે 1960 પછી આ શૈલી સુષુપ્ત રહી, અને 1980ના દાયકાથી જાનોરીકરના શિષ્ય સુહાસિની કોરટકરે તેને ફરી જીવંત કરી.પ્રમુખ કલાકારોછજ્જુ ખાન, સહસ્થાપક, 19મી સદીનો અંતનઝીર ખાન, સહસ્થાપક અને અંજનીબાઈ માલપેકરના ગુરુ, અવસાન 1920ખાદિમ હુસૈન ખાન, સહસ્થાપક, 19મી સદીનો અંત, પછીના સમયના એ જ નામના આગ્રા ગાયક નહીંઅમાન અલી ખાન, ગાયક અને રચનાકાર, અવસાન 1953અંજનીબાઈ માલપેકર, ગાયિકા, 1883-1974ટી. ડી. જાનોરીકર, ગાયક અને ગુરુ, 1921-2006સુહાસિની કોરટકર, શૈલીને ફરી જીવંત કરનાર ગાયક, 1944-2017સ્રોતોSwaramandakini, ભેંડીબજાર ઘરાનાનો આર્કાઇવ (2009)Rajan P. Parrikar Music Archive, અમાન અલી ખાન અને અંજનીબાઈ માલપેકર વિશેની નોંધોNational Centre for the Performing Arts, Mumbai, વ્યાખ્યાન-નિદર્શનની નોંધ (2017)Karthik Venkatesh, Suhasini Koratkar: Classical Vocalist Who Enriched The Special Flavour Of Bhendibazaar, Outlook (2017)Aneesh Pradhan, Listen: Compositions in raag Hamsadhvani, the sound of the swan, Scroll (2020)' tags: - 'Kirana Gharana' image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' published: true og: site_name: KalaSudha 'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' 'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' 'image:type': image/svg+xml 'image:alt': KalaSudha --- # ભેંડીબજાર ઘરાના भेंडीबाजार घराना Vocal Gharana Mumbai Late 19th century Founded By છજ્જુ ખાન, નઝીર ખાન **ભેંડીબજાર ઘરાના**, જેની જોડણી ભેંડી બજાર કે Bhendibazar પણ થાય છે, હિંદુસ્તાની [ખ્યાલ](/gu-int/vocal/hindustani-classical/khayal) ગાયનનું ઘરાના છે. તેનું નામ બોમ્બે (મુંબઈ)ના ભેંડી બજાર વિસ્તાર પરથી પડ્યું છે, જ્યાં તેના સ્થાપક ભાઈઓ 19મી સદીના અંતમાં સ્થાયી થયા. ઘરાનાના શિષ્યો જે સ્વરમંદાકિની આર્કાઇવ ચલાવે છે તે, અને નેશનલ સેન્ટર ફૉર ધ પરફૉર્મિંગ આર્ટ્સ, તેમના આગમનને આશરે 1870નું ગણે છે. પરંપરા આ નામને એક અંગ્રેજી શબ્દપ્રયોગ “Behind the Bazaar” સાથે જોડે છે. ત્રણ ભાઈઓએ આ ઘરાનાની સ્થાપના કરી: છજ્જુ ખાન, નઝીર (Nazeer) ખાન અને ખાદિમ હુસૈન ખાન. આર્કાઇવ તેમને મુરાદાબાદ પાસેના બિજનૌર (Bijnor)ના દિલાવર હુસૈન ખાનના પુત્રો અને પહેલા શિષ્યો તરીકે નોંધે છે. તેના વૃત્તાંત મુજબ ભાઈઓએ રામપુર-સહસવાન ઘરાનાના ઇનાયત હુસૈન ખાન પાસે તાલીમ લીધી, અને ડાગર પરંપરાના ઇનાયત ખાન નામના ગાયક પાસે ધ્રુપદ શીખ્યા. સુહાસિની કોરટકરની આઉટલુકમાં છપાયેલી શ્રદ્ધાંજલિ એ ધ્રુપદ તાલીમને ઘરાનાના વિલંબિત ખ્યાલને ઘડવાનું શ્રેય આપે છે. નઝીર ખાનનાં મુખ્ય શિષ્યા ગોવાનાં અંજનીબાઈ માલપેકર (1883-1974) હતાં. તેમણે પોતાનો છેલ્લો જાહેર કાર્યક્રમ 1923માં આપ્યો, પોતાના ગુરુના અવસાનનાં ત્રણ વર્ષ પછી. આ ઘરાનાના ગાયકો ‘આ’ સ્વર પર ખુલ્લા અવાજનો ઉપયોગ કરે છે, જેને **આકાર** કહે છે. ઘરાના **શ્વાસ પર નિયંત્રણ** પર ભાર મૂકે છે, અને તેના ગાયકો લાંબા ખંડો એક જ શ્વાસમાં ગાય છે. તેઓ રાગને નિરાંતની ગતિએ ખોલે છે. લાંબો આલાપ, એટલે કે તાલ વગરનો ઉપોદ્ઘાત, અને તાન, એટલે કે સ્વરોની ઝડપી દોડ, **મેરુખંડ** પર આધારિત હોય છે. ખંડમેરુ તરીકે પણ ઓળખાતી આ પદ્ધતિમાં ગાયક થોડાક સ્વરોના સમૂહને અનેક ક્રમોમાં ફેરવે છે. સરગમ તાનો પણ ગાયકો આ જ રીતે ગાય છે. ગાયકો જોરદાર ગમક તાનો પણ ગાય છે, એટલે કે એવી ઝડપી દોડ જેમાં દરેક સ્વર પર ભારે આંદોલન હોય છે. આર્કાઇવ છજ્જુ ખાનના પુત્ર અમાન અલી ખાન (અવસાન 1953)ને આ શૈલીમાંના [કર્ણાટકી](/gu-int/vocal/carnatic-classical) તત્ત્વનું અને આશરે 400 બંદિશોનું શ્રેય આપે છે. આ બંદિશો તેમણે અમર ઉપનામે રચી હતી. તેમણે મૈસુરના દરબારી સંગીતકાર બિડારામ કૃષ્ણપ્પા પાસે કર્ણાટક સંગીત શીખ્યું. ઘરાનાના ભંડારમાં **હંસધ્વનિ** અને નાગસ્વરાવલી જેવા કર્ણાટકી રાગ છે, અને કેટલાક લેખકો હિંદુસ્તાની સંગીતમાં હંસધ્વનિ સૌપ્રથમ લાવવાનું શ્રેય અમાન અલી ખાનને આપે છે. ટી. ડી. જાનોરીકર અને શિવકુમાર શુક્લ સહિતના તેમના શિષ્યોએ રેડિયો અને સંગીત પરિષદો દ્વારા આ શૈલી આગળ વધારી, અને ઇંદોર ઘરાનાના અમીર ખાન તેમને પોતાના પર મોટો પ્રભાવ પાડનાર ગણતા હતા. આર્કાઇવ મુજબ આશરે 1960 પછી આ શૈલી સુષુપ્ત રહી, અને 1980ના દાયકાથી જાનોરીકરના શિષ્ય સુહાસિની કોરટકરે તેને ફરી જીવંત કરી. ### પ્રમુખ કલાકારો - છજ્જુ ખાન, સહસ્થાપક, 19મી સદીનો અંત - નઝીર ખાન, સહસ્થાપક અને અંજનીબાઈ માલપેકરના ગુરુ, અવસાન 1920 - ખાદિમ હુસૈન ખાન, સહસ્થાપક, 19મી સદીનો અંત, પછીના સમયના એ જ નામના આગ્રા ગાયક નહીં - અમાન અલી ખાન, ગાયક અને રચનાકાર, અવસાન 1953 - અંજનીબાઈ માલપેકર, ગાયિકા, 1883-1974 - ટી. ડી. જાનોરીકર, ગાયક અને ગુરુ, 1921-2006 - સુહાસિની કોરટકર, શૈલીને ફરી જીવંત કરનાર ગાયક, 1944-2017 ### સ્રોતો - Swaramandakini, ભેંડીબજાર ઘરાનાનો આર્કાઇવ (2009) - Rajan P. Parrikar Music Archive, અમાન અલી ખાન અને અંજનીબાઈ માલપેકર વિશેની નોંધો - National Centre for the Performing Arts, Mumbai, વ્યાખ્યાન-નિદર્શનની નોંધ (2017) - Karthik Venkatesh, Suhasini Koratkar: Classical Vocalist Who Enriched The Special Flavour Of Bhendibazaar, Outlook (2017) - Aneesh Pradhan, Listen: Compositions in raag Hamsadhvani, the sound of the swan, Scroll (2020) [Sign in to follow](/gu-int/user/login?flag_anon=follow_term-6&destination=/gu-int/markdownify/taxonomy/term/6) [ શેર કરો ](/gu-int/share/term/6) ### મુખ્ય તથ્યો પ્રકાર Vocal Gharana ઉદ્ભવ Mumbai Era Late 19th century ## Origins & History Three brothers founded the gharana: Chhajju Khan, Nazir Khan and Khadim Hussain Khan. The Swaramandakini archive, kept by the gharana's own disciples, records them as sons and first pupils of Dilawar Hussain Khan of Bijnaur (Bijnor), near Moradabad. In the same account they trained with Inayat Hussain Khan of the [Rampur-Sahaswan gharana](/gu-int/gharana/rampur-sahaswan-gharana) and studied dhrupad with an Inayat Khan of the Dagar line. Family tradition credits that dhrupad study with the school's slow, deliberate khayal. The archive and the National Centre for the Performing Arts date the brothers' move to Bombay to around 1870; other accounts put the founding nearer 1890. Tradition derives the district's name from a British phrase, "Behind the Bazaar". By the archive's account, **Nazir Khan** taught at the Gayan Uttejak Mandali in Bombay and discussed music with V. N. Bhatkhande. ## ઐતિહાસિક સમયરેખા Around 1870 ### The founders settle in Bombay The three brothers, originally of Bijnaur, settle in Bombay, by the dating of the lineage archive and the National Centre for the Performing Arts. Other accounts give about 1890. 1920 ### Nazir Khan dies Nazir Khan, co-founder of the gharana, dies. His disciple Anjanibai Malpekar gives her last public concert three years later. 1953 ### Aman Ali Khan dies Aman Ali Khan dies on 11 February 1953, leaving about 400 bandishes composed under the pen name Amar. 1958 ### Fellowship for Anjanibai Malpekar Anjanibai Malpekar is elected a Sangeet Natak Akademi Fellow, the first woman to receive it. About 1960 ### The style falls quiet By the lineage archive's account, the Bhendibazaar style falls dormant after about 1960, with few singers performing it. 1980s ### Suhasini Koratkar revives the style Suhasini Koratkar, disciple of T. D. Janorikar, brings the Bhendibazaar style back to the concert stage. ## Lineage & Legacy The guru-shishya tradition passed down through generations The founders' teaching passed to the next generation through two pupils above all. Chhajju Khan's son **Aman Ali Khan** taught a wide circle, among them Shivkumar Shukla, T. D. Janorikar and Ramesh Nadkarni, who carried the style through radio and music conferences. Nazir Khan's principal disciple was Anjanibai Malpekar of Goa. The line came back to the stage through Janorikar's disciple Suhasini Koratkar, who revived the style from the 1980s. ### Founders #### Chhajju Khan 19th century Co-founder One of the three founding brothers and the father of Aman Ali Khan. Family tradition says he specialised in dhrupad. #### Nazir Khan Died 1920 Co-founder Trained Anjanibai Malpekar and, by the lineage archive's account, taught at the Gayan Uttejak Mandali in Bombay. Family tradition credits him with an alap rich in meend, the glide between notes. #### Khadim Hussain Khan 19th century Co-founder Third of the founding brothers, remembered in family tradition for vigorous taans built on khandmeru. He is a different singer from the later Agra singer of the same name. Guru-Shishya Tradition ### Second generation #### Aman Ali Khan 1884 or 1888 to 1953 Vocalist and composer as Amar Son of Chhajju Khan. He studied Carnatic music with Bidaram Krishnappa of the Mysore court and is credited with about 400 bandishes, composed under the pen name Amar. #### Anjanibai Malpekar 1883-1974 Vocalist Principal disciple of Nazir Khan, from Goa. In 1958 she became the first woman elected a Fellow of the Sangeet Natak Akademi. Guru-Shishya Tradition ### Pupils of Aman Ali Khan #### Shivkumar Shukla 1918-1998 Vocalist, disciple of Aman Ali Khan One of the pupils of Aman Ali Khan who carried the Bhendibazaar style to listeners through radio broadcasts and music conferences. #### T. D. Janorikar 1921-2006 Vocalist and teacher Disciple of Aman Ali Khan and teacher of Suhasini Koratkar. The revival of the style in the 1980s came through his pupil. #### Ramesh Nadkarni 1921-1995 Vocalist, disciple of Aman Ali Khan Pupil of Aman Ali Khan, named in the lineage archive among the singers who kept the style before it fell quiet around 1960. Guru-Shishya Tradition ### Revival #### Suhasini Koratkar 1944-2017 Vocalist who revived the style Disciple of T. D. Janorikar. The lineage archive credits her with bringing the Bhendibazaar style back from the 1980s, after it had fallen dormant around 1960. The gharana system is rooted in the guru-shishya (teacher-disciple) tradition, where musical knowledge and style are passed down through direct apprenticeship over three or more generations. ## Key exponents - Chhajju Khan, co-founder, 19th century - Nazir Khan, co-founder, died 1920 - Khadim Hussain Khan, co-founder, not the later Agra singer - Aman Ali Khan, died 1953, vocalist and composer as Amar - Anjanibai Malpekar, 1883-1974, disciple of Nazir Khan - T. D. Janorikar, 1921-2006, vocalist and teacher - Suhasini Koratkar, 1944-2017, revived the style ## સંગીતની લાક્ષણિકતાઓ Distinctive style, techniques, and aesthetic philosophy ### Overall Style Bhendibazaar singers open a raga at an unhurried pace and sing it on **aakar**, an open voice on the vowel 'aa'. Long phrases in a single breath are a point of training. The development rests on merukhand, also called khandmeru, which works a small group of notes through many orders, and on sargam, the sung note names. #### Merukhand Merukhand, or khandmeru, permutes a small group of notes through many orders. Bhendibazaar singers use it to build extended alap and taan. #### Aakar Singers keep the voice open on the vowel 'aa' and hold each note in clear intonation. #### One breath The gharana stresses breath control, and its singers carry long passages in a single breath. #### Sargam patterns Sargam passages, sung on the note names, get the same permutation treatment, with rhythmic play across the tala. #### Gamak taans Fast runs with a heavy oscillation on each note give the taans their force. Outlook links them, tentatively, to the Carnatic element. ## Signature Repertoire The repertoire holds [Carnatic](/gu-int/vocal/carnatic-classical) ragas such as **Hamsadhwani**, Nagaswaravali and Pratapavarali, which came in chiefly through Aman Ali Khan's study with Bidaram Krishnappa. Aman Ali Khan composed about 400 bandishes under the pen name Amar, by the lineage archive's count. Some writers, Aneesh Pradhan reports, credit him with first bringing Hamsadhwani into Hindustani music. ### Signature Ragas [હંસધ્વની](/gu-int/raga/hansdhwani "Explore હંસધ્વની") ### Famous Compositions #### Lagi lagan By: Aman Ali Khan Why it's special: Its opening is modelled on the Carnatic kriti Vatapi Ganapatim, as Rajan P. Parrikar's archive notes, a direct trace of Aman Ali Khan's Carnatic study. ## Compare with Similar Gharanas Understand how ભેંડીબજાર ઘરાના differs from other traditions Select a Gharana to Compare: કિરાના ઘરાના | | ભેંડીબજાર ઘરાના (Current) | કિરાના ઘરાના (Comparing) | |---|---|---| | પ્રકાર | Vocal | Vocal | | ઉદ્ભવ | Mumbai | Kairana | | Era | Late 19th century | Late 19th century | | Style | Bhendibazaar singers open a raga at an unhurried pace and sing it on aakar, an open voice on the vowel 'aa'. Long phrases in a single breath are a point of training. The development rests on merukhand, also called khandmeru, which works a small group of notes through many orders, and on sargam, the sung note names. | The Kirana style centres on the swara: the exact intonation and expression of each note. A singer unfolds the raga note by note in slow vilambit tempo, with an extended alap, and the emphasis falls on melody more than rhythm. The recording producer G. N. Joshi named precise tunefulness, a graceful presentation of the bandish and disciplined raga development as the gharana's marks. | [View કિરાના ઘરાના Details ](/gu-int/gharana/kirana-gharana) ## Influence & Legacy Aman Ali Khan's pupils carried the style through radio and conferences, and his reach went past the gharana. Amir Khan of the [Indore gharana](/gu-int/gharana/indore-gharana) counted him a major influence, and Amir Khan's father, the sarangi player Shahmir Khan, is said to have trained with the gharana. The film singers Lata Mangeshkar and Manna Dey studied with Aman Ali Khan for a time. Anjanibai Malpekar later guided Kumar Gandharva and Kishori Amonkar. ## વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો What is the Bhendibazaar gharana? The Bhendibazaar gharana is a school of [khayal](/gu-int/vocal/hindustani-classical/khayal) singing named after the Bhendi Bazaar district of Bombay, where three brothers founded it in the late 19th century. Its singers use merukhand, a system of note permutations, an open aakar voice and long breaths, and its repertoire includes Carnatic ragas. Who founded the Bhendibazaar gharana? Three brothers founded the Bhendibazaar gharana: **Chhajju Khan**, Nazir Khan and Khadim Hussain Khan, sons of Dilawar Hussain Khan of Bijnaur. They trained with Inayat Hussain Khan of the Rampur-Sahaswan gharana and settled in Bombay around 1870, by the lineage archive's dating. Which musicians belong to the Bhendibazaar gharana today? The most recent singer named as carrying the Bhendibazaar style is Suhasini Koratkar (1944-2017), who revived it from the 1980s after learning from T. D. Janorikar. Disciples of the gharana keep its Swaramandakini archive, which records the lineage and its compositions. How does the Bhendibazaar gharana differ from the Kirana gharana? The Bhendibazaar gharana builds its khayal on merukhand note permutations, sargam and rhythmic play, while the Kirana gharana stresses melody over rhythm and precise intonation of each note in a slow vilambit alap. Kirana singers also use sargam, and Abdul Wahid Khan of Kirana sang a merukhand alap. Read more on the [Kirana gharana](/gu-int/gharana/kirana-gharana) page. Why is it called the Bhendi Bazaar gharana? The gharana is named after Bhendi Bazaar, the district of Bombay (Mumbai) where its founding brothers settled. Tradition, recorded in the lineage archive, derives the district's name from the British phrase "Behind the Bazaar", for the area near Crawford Market. What is merukhand and how does the Bhendibazaar gharana use it? Merukhand, also called khandmeru, is a method of working a small group of notes through many different orders. Bhendibazaar singers use it to build extended alap and taan, and they treat sargam passages the same way. Family tradition credits Khadim Hussain Khan with vigorous taans in this style. Where does the Carnatic influence in Bhendibazaar gayaki come from? The Carnatic influence came chiefly through Aman Ali Khan, son of Chhajju Khan, who studied Carnatic music with Bidaram Krishnappa, a court musician of Mysore. The repertoire holds Carnatic ragas such as Hamsadhwani and Nagaswaravali, and his Hamsadhwani bandish Lagi lagan opens like the kriti Vatapi Ganapatim. Have more questions? Contact our support team and we'll be happy to help!