ઇટાવા ઘરાના, જેને ઇમદાદખાની ઘરાના પણ કહે છે, સિતાર અને સુરબહાર વાદનનું ઉત્તર ભારતીય ઘરાના છે, જે 19મી સદીમાં ઇમદાદ ખાનની આસપાસ ઘડાયું. તેનું પહેલું નામ આગ્રા પાસેના ઇટાવા નગર પરથી આવ્યું છે, જ્યાં પરિવાર રહેતો હતો, અને બીજું નામ ઇમદાદ ખાન પરથી. આજે કલાકારોનાં જીવનચરિત્રો બંને નામ જોડીને ઇમદાદખાની (ઇટાવા) ઘરાના લખે છે.
સ્થાપક કોણ, તે અંગે વૃત્તાંતો જુદા પડે છે. પારિવારિક વૃત્તાંતો ઇમદાદ ખાનથી એક પેઢી પહેલાં, તેમના પિતા અને પહેલા ગુરુ સાહબદાદ ખાનથી શરૂ થાય છે, જેઓ ગાયક હતા અને સિતાર કે સુરબહાર પણ વગાડતા. એ વૃત્તાંતો સાહબદાદ ખાનને ગ્વાલિયરના હદ્દુ ખાન અને હસ્સુ ખાન સાથે જોડે છે અને તેમને સુરબહારના શોધક ગણાવે છે, પણ બીજા વૃત્તાંતો આ દાવા સામે વાંધો ઉઠાવે છે. એક વૃત્તાંતની દંતકથા મુજબ તેમનો જન્મ હિંદુ સાહિબ સિંહ તરીકે થયો હતો અને પછી તેઓ મુસ્લિમ બન્યા. કેટલાક સ્રોતો ઇમદાદ ખાનને 1904માં ગ્રામોફોન રેકોર્ડિંગ કરનાર પહેલા સિતારવાદક ગણાવે છે.
પરિવાર અને શિક્ષણ સંસ્થાઓની વેબસાઇટો ઇમદાદ ખાનની સિતાર શૈલીને ખ્યાલ ગાયન પર આધારિત ગણાવે છે. એ તેમની સદીમાં વાદ્ય સંગીત પર પ્રભુત્વ ધરાવતી ધ્રુપદ આધારિત સેનિયા શૈલીથી જુદો માર્ગ હતો. એ પસંદગીમાંથી ગાયકી અંગ વિકસ્યું, એટલે કે અવાજના હલકને અનુસરતી વાદનની રીત. 2004ની અખબારી શ્રદ્ધાંજલિઓ તેનું શ્રેય વિલાયત ખાનને આપે છે. વહીદ ખાન શાખાની પારિવારિક વેબસાઇટ તેને આગળ વિકસાવવાનું શ્રેય ઇનાયત ખાનને આપે છે. એ જ વેબસાઇટ કહે છે કે વિલાયત ખાને પોતાના પિતા અને કાકાની મીંડ (સરકતા સ્વર) અને મુરકી (અલંકાર)ની રીતને વધુ નિખારી.
ઇમદાદ ખાને પોતાના પુત્રો ઇનાયત ખાનને સિતાર અને વહીદ ખાનને સુરબહાર શીખવ્યાં, અને પરંપરા બે શાખાઓમાં વહેંચાઈ. ઇનાયત ખાન (1894-1938) પરિવારનું મથક કલકત્તા લઈ ગયા. તેમના પુત્ર વિલાયત ખાન (1928-2004) પહેલાં તેમની પાસે શીખ્યા, અને ઇનાયત ખાનના વહેલા અવસાન પછી પોતાનાં માતા બશીરન બેગમ, તેમના પિતા એટલે કે ગાયક બંદે હસન ખાન, અને પોતાના મામા ઝિંદા ખાન પાસે શીખ્યા. વિલાયત ખાનના નાના ભાઈ ઇમરત ખાન (1935-2018) પોતાનાં માતા અને નાના પાસે, અને પછી કાકા વહીદ ખાન પાસે શીખ્યા. બીજી શાખા વહીદ ખાન મારફતે ચાલે છે, જેમણે સત્યજિત રાયની ફિલ્મ જલસાઘર (1958)માં સુરબહાર વગાડ્યું. તેમના પુત્ર અઝીઝ ખાને પરંપરા પોતાના પુત્ર શાહિદ પરવેઝને સોંપી. શાહિદ પરવેઝના પુત્ર શાકિર ખાન તેમની પાસે તાલીમ પામ્યા, અને સંગીત નાટક અકાદમીએ તેમને 2019 માટેનો ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન યુવા પુરસ્કાર 2023માં એનાયત કર્યો. પરિવારની બહાર આ શૈલી ઇનાયત ખાનના શિષ્ય બિમલેંદુ મુખર્જી અને તેમના પુત્ર બુધાદિત્ય મુખર્જી સુધી પહોંચી.
પ્રમુખ કલાકારો
- સાહબદાદ ખાન, ગાયક અને સિતાર કે સુરબહારના વાદક, 19મી સદી, પારિવારિક વૃત્તાંતોમાં સ્થાપક
- ઇમદાદ ખાન, સિતાર અને સુરબહાર, 19મી સદીનો અંત અને 20મી સદીની શરૂઆત, જેમના નામ પરથી ઘરાનાનું નામ પડ્યું
- ઇનાયત ખાન, સિતાર અને સુરબહાર, 1894-1938, કલકત્તા શાખા
- વહીદ ખાન, સુરબહાર અને સિતાર, ઇમદાદ ખાનના પુત્ર, બીજી શાખાના વડા
- વિલાયત ખાન, સિતાર, 1928-2004, કલકત્તા શાખા
- ઇમરત ખાન, સુરબહાર અને સિતાર, 1935-2018
- શાહિદ પરવેઝ, સિતાર, વહીદ ખાન શાખાની આજની પેઢી
- શાકિર ખાન, સિતાર, શાહિદ પરવેઝના પુત્ર અને શિષ્ય
- બુધાદિત્ય મુખર્જી, સિતાર, પરિવારની બહારની આજની પેઢી
સ્રોતો
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, વિલાયત ખાન, ઇમરત ખાન, શાહિદ પરવેઝ અને બુધાદિત્ય મુખર્જીનાં કલાકાર-જીવનચરિત્રો
- Rediff News, વિલાયત ખાનનો શ્રદ્ધાંજલિ લેખ (2004)
- Varinder Singh, The Tribune (India), Sammelan loses star guest (2004)
- Outlook (India), ઇમરત ખાનનો શ્રદ્ધાંજલિ લેખ (2018)
- શાહિદ પરવેઝની સત્તાવાર વેબસાઇટ, ઇટાવા ઘરાનાની વંશાવળીનું પાનું
- ઇમરત ખાન પરિવાર શાખાનું વારસા પાનું (MusicalBeats)