---
url: 'https://kalasudha.com/gu-int/gharana/lucknow-gharana-kathak'
title: 'લખનઉ ઘરાના (કથક)'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-16T21:45:05+00:00'
type: website
summary: "લખનઉ ઘરાના કથક નૃત્યનું ઘરાના છે, જેણે 19મી સદીના મધ્યમાં અવધના છેલ્લા નવાબ વાજિદ અલી શાહના આશ્રયમાં લખનઉમાં પોતાનું દરબારી સ્વરૂપ મેળવ્યું. કતાઝિના સ્કીબા તેને જયપુર અને બનારસની સાથે કથકનાં ત્રણ મુખ્ય ઘરાનાંમાં ગણે છે. આ ઘરાના કાલકા-બિંદાદીન ઘરાના તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ નામ ભાઈઓ બિંદાદીન મહારાજ અને કાલકા પ્રસાદ પરથી આવ્યું છે, જેમને પારિવારિક અને પ્રચલિત વૃત્તાંતો નવાબના દરબારમાં મૂકે છે. સ્કીબાના અહેવાલ મુજબ માર્ગરેટ વૉકરને જાણવા મળ્યું કે નવાબના દરબારી નર્તકો ભગત તરીકે ઓળખાતા, અને નવાબનાં પુસ્તકોમાં ન તો કથકોનું નામ છે, ન આ પૂર્વજોનું.બિરજુ મહારાજની સંસ્થા કલાશ્રમે પ્રકાશિત કરેલી પારિવારિક પરંપરા આ વંશને પ્રયાગરાજ (અલ્લાહાબાદ) પાસેના હંડિયાના બ્રાહ્મણ ઈશ્વરી પ્રસાદ સુધી લઈ જાય છે, જેમને કૃષ્ણે સપનામાં કથકની પુનઃસ્થાપના કરવા કહ્યું હતું. બિરજુ મહારાજે સ્કીબાને કહ્યું કે તેમના પૂર્વજો અલ્લાહાબાદ પાસેના કિચિકિલા ગામથી આવ્યા હતા. પેઢીઓ પછીની વાત કરતાં પારિવારિક વૃત્તાંત દુર્ગા પ્રસાદને બંને ભાઈઓના પિતા અને ઠાકુર પ્રસાદને તેમના કાકા ગણાવે છે. કૌકબ કદ્ર અને સજ્જાદ અલી મિર્ઝાએ લખેલું વાજિદ અલી શાહનું જીવનચરિત્ર તેમને ઠાકુર પ્રસાદના પુત્રો કહે છે. બંને વૃત્તાંતો ઠાકુર પ્રસાદને નવાબના નૃત્યગુરુ ગણાવે છે, જોકે જીવનચરિત્ર નોંધે છે કે રાજાનાં પોતાનાં લખાણોમાં ન તો તેમના ગુરુનું નામ છે, ન કથકનું.સ્કીબાના તારણ મુજબ લખનઉના ગુરુઓ ભાવ પર, એટલે કે હાવભાવ અને મૂક અભિનય દ્વારા વ્યક્ત થતી લાગણી પર, વધુ ભાર મૂકે છે, જ્યારે જયપુરના નર્તકો ઝડપ અને પદકાર્ય પર ભાર મૂકે છે. લખનઉના નર્તકો ઠુમરી અને ગઝલનો વિસ્તાર કરે છે અને ગીતના શબ્દો પર તાત્કાલિક રચના કરે છે. પૂર્ણિમા શાહ આ પ્રથાનું મૂળ 18મી અને 19મી સદીના લખનઉના કથક નર્તકો અને તવાયફોમાં જુએ છે. સુનીલ કોઠારી નજાકત એટલે કે કોમળતા અને ખૂબસૂરતી એટલે કે સુંદરતાને લખનઉની સંસ્કૃતિ સાથે જોડે છે. પોશાક મુસ્લિમ અને ફારસી વસ્ત્રો પરથી પ્રેરિત છે, જેમાં ચૂડીદાર પાયજામા પર અંગરખા પહેરાય છે. તબલાવાદક અને ઇતિહાસકાર અનીશ પ્રધાન સૂચવે છે કે લખનઉમાં કથકની લોકપ્રિયતા કદાચ શહેરના તબલા ઘરાનાની ખુલ્લી શૈલી એટલે કે ખુલ્લો બાજની શરૂઆત દર્શાવે છે.કાલકા પ્રસાદના પુત્રો અચ્છન, લચ્છુ અને શંભુ મહારાજ આ પરંપરાને 20મી સદીમાં લઈ ગયા. વૉકર દર્શાવે છે કે 1930ના દાયકાના મધ્યથી નિર્મલા જોશીની દિલ્હીની સંસ્થાઓએ વંશપરંપરાગત કથક ગુરુઓની નિમણૂક કરી, અને નૃત્ય પરનું પ્રભુત્વ લખનઉ અને જયપુરથી રાજધાની તરફ ખસ્યું. અચ્છન મહારાજના પુત્ર બિરજુ મહારાજે પોતાના પિતા પાસે અને પછી બંને કાકાઓ પાસે તાલીમ લીધી. 2010માં વૉકરે તેમને લખનઉ શૈલીના વર્તમાન અધિકારી ગણાવ્યા. તેઓ દિલ્હીના કથક કેંદ્રના વડા રહ્યા અને 1998માં ત્યાં કલાશ્રમની સ્થાપના કરી.પ્રમુખ કલાકારોઠાકુર પ્રસાદ, 19મી સદી, વાજિદ અલી શાહના નૃત્યગુરુ તરીકે ઉલ્લેખ; પારિવારિક વૃત્તાંત મુજબ બિંદાદીન મહારાજ અને કાલકા પ્રસાદના કાકા, બીજા વૃત્તાંતો મુજબ તેમના પિતાદુર્ગા પ્રસાદ, 19મી સદી, પારિવારિક વૃત્તાંત મુજબ બિંદાદીન મહારાજ અને કાલકા પ્રસાદના પિતાબિંદાદીન મહારાજ, લખનઉ ઑબ્ઝર્વરના વૃત્તાંત મુજબ 1830થી 1918, કાલકા-બિંદાદીન પરંપરાના સહસ્થાપક અને ઠુમરી રચનાકારકાલકા પ્રસાદ, 19મી સદી, કાલકા-બિંદાદીન પરંપરાના સહસ્થાપક અને અચ્છન, લચ્છુ અને શંભુ મહારાજના પિતાઅચ્છન મહારાજ, કાલકા પ્રસાદના પુત્ર, બિરજુ મહારાજના પિતા અને ગુરુલચ્છુ મહારાજ, 1901થી 1978, લખનઉના કથક કેંદ્રના સ્થાપક નિર્દેશક અને બિરજુ મહારાજના ગુરુશંભુ મહારાજ, અવસાન 1970, 1955થી દિલ્હીમાં શીખવ્યું, બિરજુ મહારાજના ગુરુબિરજુ મહારાજ, 1938થી 2022, લખનઉ શૈલીના અધિકારી અને કલાશ્રમના સ્થાપકસ્રોતોKatarzyna Skiba, Cultural Geography of Kathak Dance: Streams of Tradition and Global Flows, Cracow Indological Studies 18 (2016)Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)Purnima Shah, Performance of Thumri in Kathak Dance, Asian Theatre Journal 40 (2023)Ashish Mohan Khokar, Shambhu Maharaj, SahapediaSunil Kothari, Early memories of encounters with Birju Maharaj, Narthaki (2020)Kalashram, બિરજુ મહારાજનું જીવનચરિત્ર (પારિવારિક વૃત્તાંત)"
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [લખનઉ ઘરાના (કથક)

 ](/gu-int/gharana/lucknow-gharana-kathak)

**લખનઉ ઘરાના** [કથક](/gu-int/dance/kathak) નૃત્યનું ઘરાના છે, જેણે 19મી સદીના મધ્યમાં અવધના છેલ્લા નવાબ વાજિદ અલી શાહના આશ્રયમાં લખનઉમાં પોતાનું દરબારી સ્વરૂપ મેળવ્યું. કતાઝિના સ્કીબા તેને જયપુર અને બનારસની સાથે કથકનાં ત્રણ મુખ્ય ઘરાનાંમાં ગણે છે. આ ઘરાના **કાલકા-બિંદાદીન ઘરાના** તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ નામ ભાઈઓ બિંદાદીન મહારાજ અને કાલકા પ્રસાદ પરથી આવ્યું છે, જેમને પારિવારિક અને પ્રચલિત વૃત્તાંતો નવાબના દરબારમાં મૂકે છે. સ્કીબાના અહેવાલ મુજબ માર્ગરેટ વૉકરને જાણવા મળ્યું કે નવાબના દરબારી નર્તકો ભગત તરીકે ઓળખાતા, અને નવાબનાં પુસ્તકોમાં ન તો કથકોનું નામ છે, ન આ પૂર્વજોનું.

બિરજુ મહારાજની સંસ્થા કલાશ્રમે પ્રકાશિત કરેલી પારિવારિક પરંપરા આ વંશને પ્રયાગરાજ (અલ્લાહાબાદ) પાસેના હંડિયાના બ્રાહ્મણ ઈશ્વરી પ્રસાદ સુધી લઈ જાય છે, જેમને કૃષ્ણે સપનામાં કથકની પુનઃસ્થાપના કરવા કહ્યું હતું. બિરજુ મહારાજે સ્કીબાને કહ્યું કે તેમના પૂર્વજો અલ્લાહાબાદ પાસેના કિચિકિલા ગામથી આવ્યા હતા. પેઢીઓ પછીની વાત કરતાં પારિવારિક વૃત્તાંત દુર્ગા પ્રસાદને બંને ભાઈઓના પિતા અને ઠાકુર પ્રસાદને તેમના કાકા ગણાવે છે. કૌકબ કદ્ર અને સજ્જાદ અલી મિર્ઝાએ લખેલું વાજિદ અલી શાહનું જીવનચરિત્ર તેમને ઠાકુર પ્રસાદના પુત્રો કહે છે. બંને વૃત્તાંતો ઠાકુર પ્રસાદને નવાબના નૃત્યગુરુ ગણાવે છે, જોકે જીવનચરિત્ર નોંધે છે કે રાજાનાં પોતાનાં લખાણોમાં ન તો તેમના ગુરુનું નામ છે, ન કથકનું.

સ્કીબાના તારણ મુજબ લખનઉના ગુરુઓ **ભાવ** પર, એટલે કે હાવભાવ અને મૂક અભિનય દ્વારા વ્યક્ત થતી લાગણી પર, વધુ ભાર મૂકે છે, જ્યારે જયપુરના નર્તકો ઝડપ અને પદકાર્ય પર ભાર મૂકે છે. લખનઉના નર્તકો [**ઠુમરી**](/gu-int/vocal/hindustani-classical/thumri) અને ગઝલનો વિસ્તાર કરે છે અને ગીતના શબ્દો પર તાત્કાલિક રચના કરે છે. પૂર્ણિમા શાહ આ પ્રથાનું મૂળ 18મી અને 19મી સદીના લખનઉના કથક નર્તકો અને તવાયફોમાં જુએ છે. સુનીલ કોઠારી **નજાકત** એટલે કે કોમળતા અને ખૂબસૂરતી એટલે કે સુંદરતાને લખનઉની સંસ્કૃતિ સાથે જોડે છે. પોશાક મુસ્લિમ અને ફારસી વસ્ત્રો પરથી પ્રેરિત છે, જેમાં ચૂડીદાર પાયજામા પર **અંગરખા** પહેરાય છે. તબલાવાદક અને ઇતિહાસકાર અનીશ પ્રધાન સૂચવે છે કે લખનઉમાં કથકની લોકપ્રિયતા કદાચ શહેરના તબલા ઘરાનાની ખુલ્લી શૈલી એટલે કે ખુલ્લો બાજની શરૂઆત દર્શાવે છે.

કાલકા પ્રસાદના પુત્રો અચ્છન, લચ્છુ અને શંભુ મહારાજ આ પરંપરાને 20મી સદીમાં લઈ ગયા. વૉકર દર્શાવે છે કે 1930ના દાયકાના મધ્યથી નિર્મલા જોશીની દિલ્હીની સંસ્થાઓએ વંશપરંપરાગત કથક ગુરુઓની નિમણૂક કરી, અને નૃત્ય પરનું પ્રભુત્વ લખનઉ અને જયપુરથી રાજધાની તરફ ખસ્યું. અચ્છન મહારાજના પુત્ર બિરજુ મહારાજે પોતાના પિતા પાસે અને પછી બંને કાકાઓ પાસે તાલીમ લીધી. 2010માં વૉકરે તેમને લખનઉ શૈલીના વર્તમાન અધિકારી ગણાવ્યા. તેઓ દિલ્હીના કથક કેંદ્રના વડા રહ્યા અને 1998માં ત્યાં કલાશ્રમની સ્થાપના કરી.

### પ્રમુખ કલાકારો

- ઠાકુર પ્રસાદ, 19મી સદી, વાજિદ અલી શાહના નૃત્યગુરુ તરીકે ઉલ્લેખ; પારિવારિક વૃત્તાંત મુજબ બિંદાદીન મહારાજ અને કાલકા પ્રસાદના કાકા, બીજા વૃત્તાંતો મુજબ તેમના પિતા
- દુર્ગા પ્રસાદ, 19મી સદી, પારિવારિક વૃત્તાંત મુજબ બિંદાદીન મહારાજ અને કાલકા પ્રસાદના પિતા
- બિંદાદીન મહારાજ, લખનઉ ઑબ્ઝર્વરના વૃત્તાંત મુજબ 1830થી 1918, કાલકા-બિંદાદીન પરંપરાના સહસ્થાપક અને ઠુમરી રચનાકાર
- કાલકા પ્રસાદ, 19મી સદી, કાલકા-બિંદાદીન પરંપરાના સહસ્થાપક અને અચ્છન, લચ્છુ અને શંભુ મહારાજના પિતા
- અચ્છન મહારાજ, કાલકા પ્રસાદના પુત્ર, બિરજુ મહારાજના પિતા અને ગુરુ
- લચ્છુ મહારાજ, 1901થી 1978, લખનઉના કથક કેંદ્રના સ્થાપક નિર્દેશક અને બિરજુ મહારાજના ગુરુ
- શંભુ મહારાજ, અવસાન 1970, 1955થી દિલ્હીમાં શીખવ્યું, બિરજુ મહારાજના ગુરુ
- બિરજુ મહારાજ, 1938થી 2022, લખનઉ શૈલીના અધિકારી અને કલાશ્રમના સ્થાપક

### સ્રોતો

- Katarzyna Skiba, Cultural Geography of Kathak Dance: Streams of Tradition and Global Flows, Cracow Indological Studies 18 (2016)
- Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
- Purnima Shah, Performance of Thumri in Kathak Dance, Asian Theatre Journal 40 (2023)
- Ashish Mohan Khokar, Shambhu Maharaj, Sahapedia
- Sunil Kothari, Early memories of encounters with Birju Maharaj, Narthaki (2020)
- Kalashram, બિરજુ મહારાજનું જીવનચરિત્ર (પારિવારિક વૃત્તાંત)



 [Sign in to follow](/gu-int/user/login?flag_anon=follow_term-337&destination=/gu-int/markdownify/taxonomy/term/337)