---
url: 'https://kalasudha.com/gu-int/gharana/punjab-gharana'
title: 'પંજાબ ઘરાના'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-17T17:51:06+00:00'
type: website
summary: 'પંજાબ ઘરાના (Panjab) તબલા વાદનનું ઘરાના છે, જે પંજાબ પ્રદેશમાં પખાવજ વાદનમાંથી વિકસ્યું, અને કેટલાક વૃત્તાંતો તેના તબલા સ્વરૂપને 19મી સદીમાં મૂકે છે. તબલાના ઇતિહાસકારો તેને દિલ્હી, અજરાડા, લખનઉ, ફર્રુખાબાદ અને બનારસની સાથે છ મુખ્ય તબલા ઘરાનાંમાં ગણે છે. તેનું મુખ્ય કેન્દ્ર લાહોર હતું, જ્યાં તેણે બાકીનાં પાંચ ઘરાનાંથી અલગ ઓળખ જાળવી.તબલાના ઇતિહાસકાર અનીશ પ્રધાન અને ભારતની એનસીઈઆરટીનું તબલા અને પખાવજનું પાઠ્યપુસ્તક, બંને પખાવજ વાદક લાલા ભવાની દાસને સ્થાપક ગણાવે છે. પ્રધાન આબાન મિસ્ત્રીનો મત ટાંકે છે કે ભવાની દાસ, ભવાની દીન અને ભવાની સિંહ (Bhawani) એક જ વ્યક્તિ છે. એનસીપીએ માટે લખતાં જસદીપ સિંહ મિસ્ત્રીનું વાચન એવું કરે છે કે તેઓ 18મી સદીના ભવાની દાસને 19મી સદીના ભવાની સિંહથી અલગ ગણે છે. કેટલાક વૃત્તાંતો મિયાં કાદિર બખ્શ પ્રથમને ભવાની દાસના શિષ્ય ગણાવે છે, અને સિંહ ઘરાનાની સ્થાપનાનું શ્રેય તેમના વંશજોને આપે છે. સિંહ તેમને આશરે 1700માં મૂકે છે; ગૉટલીબની તારીખો વાપરતું ડિજીતબલા આશરે 1810માં જન્મેલા કાદિર બખ્શ (Kader Baksh)ને આ પરંપરાને તબલા સુધી લાવનાર ગણાવે છે. થોડાક વૃત્તાંતો એકલા કાદિર બખ્શને સ્થાપક ગણાવે છે. ધ ટ્રિબ્યુન એક માન્યતા નોંધે છે કે આ પરંપરા શીખ ગુરુ અર્જન દેવના સમયથી જોડી પખાવજની પરંપરા તરીકે શરૂ થઈ, પણ સિંહ એ માન્યતાને નકારે છે. જોયેલા સ્રોતોમાંથી કોઈ પણ સ્થાપનાની દસ્તાવેજી તારીખ આપતો નથી.પખાવજનાં મૂળ વાદ્યોમાં દેખાય છે. શરૂઆતના વાદકો લાકડાનું બાસ નગારું વાપરતા, જેને ડુક્કડ કહે છે અને જેના પર ઘઉંના લોટનો લોંદો લગાડાતો, અને તેને જોડી તરીકે ઓળખાતી જોડમાં વગાડતા. પંજાબના વાદકો આડી લય, લયકારી એટલે કે માત્રાના ભાગો સાથે લયની રમત, અને ઓછા પ્રચલિત તાલો એટલે કે લયચક્રો પસંદ કરે છે, જેમ કે 15 માત્રાનો પંચમ સવારી, ધમાર અને શૂલતાલ. ભંડાર પેશકાર અને કાયદા કરતાં લાંબી ગતો, રેલાઓ અને પરનો પર વધુ આધાર રાખે છે, જોકે આ સંતુલન દરેક વંશમાં જુદું હોય છે.મિયાં કાદિર બખ્શ પ્રથમ 20મી સદીના ગુરુ મિયાં કાદિર બખ્શ દ્વિતીયથી જુદી વ્યક્તિ છે. એલી અદનાન નોંધે છે કે શૌકત હુસૈન ખાન પહેલાં દિલ્હી પરંપરાના હીરાલાલ પાસે અને પછી મિયાં કાદિર બખ્શ દ્વિતીય પાસે શીખ્યા, લાહોરમાં રેડિયો પાકિસ્તાનમાં 43 વર્ષ કામ કર્યું, અને તારી ખાનને શીખવ્યું. 1947માં વિભાજન પછી ભંડાર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વહેંચાઈ ગયો. અલ્લા રક્ખા રવિ શંકરના સંગતકાર તરીકે આ શૈલીને આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રોતાઓ સુધી લઈ ગયા. તેમના પુત્ર અને શિષ્ય ઝાકિર હુસૈને આ પરંપરા આગળ ચલાવી, અને ભારતની અનેક શાખાઓમાં તેમની શાખા સૌથી જાણીતી છે. બીજી શાખા ફિરોઝ ખાન મારફતે ચાલે છે, જેમણે કોલકાતામાં જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષને પંજાબની રચનાઓ આપી.પ્રમુખ કલાકારોલાલા ભવાની દાસ (ભવાની દીન, ભવાની સિંહ પણ), સ્થાપક તરીકે નામ પામેલા પખાવજ વાદકમિયાં કાદિર બખ્શ પ્રથમ, ભવાની દાસના શિષ્ય, જસદીપ સિંહ મુજબ આશરે 1700 અને ડિજીતબલા મુજબ આશરે 1810મિયાં કાદિર બખ્શ દ્વિતીય, અલ્લા રક્ખા અને શૌકત હુસૈન ખાનના 20મી સદીના ગુરુફિરોઝ ખાન, કોલકાતામાં જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષને પંજાબની રચનાઓ આપનાર રચનાકારઅલ્લા રક્ખા, સોલો વાદક અને રવિ શંકરના સંગતકારશૌકત હુસૈન ખાન, લાહોરના સોલો વાદક અને 43 વર્ષ રેડિયો પાકિસ્તાનના સ્ટાફ કલાકારઝાકિર હુસૈન, અલ્લા રક્ખાના પુત્ર અને શિષ્યતારી ખાન, શૌકત હુસૈન ખાનના લાહોરના શિષ્યસ્રોતોAneesh Pradhan, Scroll માં પંજાબ ઘરાના (2016) અને ભવાની દાસની પખાવજ પરંપરા (2019) વિશેની કૉલમોNCERT, Sangeet: Tabla evam Pakhawaj, ધોરણ 11, પ્રકરણ 8 (2021)Jasdeep Singh, પંજાબ ઘરાના વિશેનો નિબંધ, NCPA ON Stage (ડિસેમ્બર 2020)Krishnaraj Iyengar, The enigmatic ustad from Punjab, The Tribune (2019)Ally Adnan, The Ustad of Ustaads, The Friday Times (2015)DigiTabla, Six gharanas'
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [પંજાબ ઘરાના

 ](/gu-int/gharana/punjab-gharana)

**પંજાબ ઘરાના** (Panjab) [તબલા](/gu-int/instrumental/hindustani-classical/tabla) વાદનનું ઘરાના છે, જે પંજાબ પ્રદેશમાં પખાવજ વાદનમાંથી વિકસ્યું, અને કેટલાક વૃત્તાંતો તેના તબલા સ્વરૂપને 19મી સદીમાં મૂકે છે. તબલાના ઇતિહાસકારો તેને દિલ્હી, [અજરાડા](/gu-int/gharana/ajrara-gharana), લખનઉ, ફર્રુખાબાદ અને બનારસની સાથે છ મુખ્ય તબલા ઘરાનાંમાં ગણે છે. તેનું મુખ્ય કેન્દ્ર લાહોર હતું, જ્યાં તેણે બાકીનાં પાંચ ઘરાનાંથી અલગ ઓળખ જાળવી.

તબલાના ઇતિહાસકાર અનીશ પ્રધાન અને ભારતની એનસીઈઆરટીનું તબલા અને પખાવજનું પાઠ્યપુસ્તક, બંને [પખાવજ](/gu-int/instrumental/hindustani-classical/pakhawaj) વાદક લાલા ભવાની દાસને સ્થાપક ગણાવે છે. પ્રધાન આબાન મિસ્ત્રીનો મત ટાંકે છે કે ભવાની દાસ, ભવાની દીન અને ભવાની સિંહ (Bhawani) એક જ વ્યક્તિ છે. એનસીપીએ માટે લખતાં જસદીપ સિંહ મિસ્ત્રીનું વાચન એવું કરે છે કે તેઓ 18મી સદીના ભવાની દાસને 19મી સદીના ભવાની સિંહથી અલગ ગણે છે. કેટલાક વૃત્તાંતો મિયાં કાદિર બખ્શ પ્રથમને ભવાની દાસના શિષ્ય ગણાવે છે, અને સિંહ ઘરાનાની સ્થાપનાનું શ્રેય તેમના વંશજોને આપે છે. સિંહ તેમને આશરે 1700માં મૂકે છે; ગૉટલીબની તારીખો વાપરતું ડિજીતબલા આશરે 1810માં જન્મેલા કાદિર બખ્શ (Kader Baksh)ને આ પરંપરાને તબલા સુધી લાવનાર ગણાવે છે. થોડાક વૃત્તાંતો એકલા કાદિર બખ્શને સ્થાપક ગણાવે છે. ધ ટ્રિબ્યુન એક માન્યતા નોંધે છે કે આ પરંપરા શીખ ગુરુ અર્જન દેવના સમયથી જોડી પખાવજની પરંપરા તરીકે શરૂ થઈ, પણ સિંહ એ માન્યતાને નકારે છે. જોયેલા સ્રોતોમાંથી કોઈ પણ સ્થાપનાની દસ્તાવેજી તારીખ આપતો નથી.

પખાવજનાં મૂળ વાદ્યોમાં દેખાય છે. શરૂઆતના વાદકો લાકડાનું બાસ નગારું વાપરતા, જેને **ડુક્કડ** કહે છે અને જેના પર ઘઉંના લોટનો લોંદો લગાડાતો, અને તેને **જોડી** તરીકે ઓળખાતી જોડમાં વગાડતા. પંજાબના વાદકો આડી લય, **લયકારી** એટલે કે માત્રાના ભાગો સાથે લયની રમત, અને ઓછા પ્રચલિત તાલો એટલે કે લયચક્રો પસંદ કરે છે, જેમ કે 15 માત્રાનો **પંચમ સવારી**, ધમાર અને શૂલતાલ. ભંડાર પેશકાર અને કાયદા કરતાં લાંબી ગતો, રેલાઓ અને પરનો પર વધુ આધાર રાખે છે, જોકે આ સંતુલન દરેક વંશમાં જુદું હોય છે.

મિયાં કાદિર બખ્શ પ્રથમ 20મી સદીના ગુરુ મિયાં કાદિર બખ્શ દ્વિતીયથી જુદી વ્યક્તિ છે. એલી અદનાન નોંધે છે કે શૌકત હુસૈન ખાન પહેલાં દિલ્હી પરંપરાના હીરાલાલ પાસે અને પછી મિયાં કાદિર બખ્શ દ્વિતીય પાસે શીખ્યા, લાહોરમાં રેડિયો પાકિસ્તાનમાં 43 વર્ષ કામ કર્યું, અને તારી ખાનને શીખવ્યું. 1947માં વિભાજન પછી ભંડાર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વહેંચાઈ ગયો. અલ્લા રક્ખા રવિ શંકરના સંગતકાર તરીકે આ શૈલીને આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રોતાઓ સુધી લઈ ગયા. તેમના પુત્ર અને શિષ્ય ઝાકિર હુસૈને આ પરંપરા આગળ ચલાવી, અને ભારતની અનેક શાખાઓમાં તેમની શાખા સૌથી જાણીતી છે. બીજી શાખા ફિરોઝ ખાન મારફતે ચાલે છે, જેમણે કોલકાતામાં જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષને પંજાબની રચનાઓ આપી.

### પ્રમુખ કલાકારો

- લાલા ભવાની દાસ (ભવાની દીન, ભવાની સિંહ પણ), સ્થાપક તરીકે નામ પામેલા પખાવજ વાદક
- મિયાં કાદિર બખ્શ પ્રથમ, ભવાની દાસના શિષ્ય, જસદીપ સિંહ મુજબ આશરે 1700 અને ડિજીતબલા મુજબ આશરે 1810
- મિયાં કાદિર બખ્શ દ્વિતીય, અલ્લા રક્ખા અને શૌકત હુસૈન ખાનના 20મી સદીના ગુરુ
- ફિરોઝ ખાન, કોલકાતામાં જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષને પંજાબની રચનાઓ આપનાર રચનાકાર
- અલ્લા રક્ખા, સોલો વાદક અને રવિ શંકરના સંગતકાર
- શૌકત હુસૈન ખાન, લાહોરના સોલો વાદક અને 43 વર્ષ રેડિયો પાકિસ્તાનના સ્ટાફ કલાકાર
- ઝાકિર હુસૈન, અલ્લા રક્ખાના પુત્ર અને શિષ્ય
- તારી ખાન, શૌકત હુસૈન ખાનના લાહોરના શિષ્ય

### સ્રોતો

- Aneesh Pradhan, Scroll માં પંજાબ ઘરાના (2016) અને ભવાની દાસની પખાવજ પરંપરા (2019) વિશેની કૉલમો
- NCERT, Sangeet: Tabla evam Pakhawaj, ધોરણ 11, પ્રકરણ 8 (2021)
- Jasdeep Singh, પંજાબ ઘરાના વિશેનો નિબંધ, NCPA ON Stage (ડિસેમ્બર 2020)
- Krishnaraj Iyengar, The enigmatic ustad from Punjab, The Tribune (2019)
- Ally Adnan, The Ustad of Ustaads, The Friday Times (2015)
- DigiTabla, Six gharanas



 [Sign in to follow](/gu-int/user/login?flag_anon=follow_term-345&destination=/gu-int/markdownify/taxonomy/term/345)