રાયગઢ ઘરાના કથક નૃત્યનું ઘરાના છે, જે આજના છત્તીસગઢમાં આવેલા દેશી રાજ્ય રાયગઢના દરબારમાં તેના છેલ્લા શાસક રાજા ચક્રધર સિંહના સમયમાં ઘડાયું. કથકના પ્રતિનિધિઓ વિશેના પોતાના સર્વેક્ષણમાં એમ. નાગભૂષણ શર્મા તેને જયપુર, લખનઉ અને બનારસની સાથે કથકનાં ચાર ઘરાનાંમાં ગણે છે, અને કહે છે કે તે રાજાના સમયમાં પ્રસિદ્ધિ પામ્યું, જેને તેઓ 1904થી 1947માં મૂકે છે. 2003માં નૃત્ય પોર્ટલ નર્તકીનો અને 2024માં આઈએએનએસનો, એમ બે અખબારી અહેવાલો રાજાને તેના સ્થાપક ગણાવે છે, જ્યારે શર્મા આ શબ્દ વાપરતા નથી. રાયગઢ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર તેમને એવા આશ્રયદાતા ગણાવે છે જેમના સમયમાં રાયગઢ કલાના કેન્દ્ર તરીકે ખીલ્યું.
ચક્રધર સિંહ કથક નૃત્ય કરતા અને તબલા તથા પખાવજ વગાડતા. તેઓ જયપુર, લખનઉ અને બનારસ પરંપરાઓના ગુરુઓને દરબારી નર્તકો અને શિક્ષકો તરીકે રાયગઢ લાવ્યા, જેમાં જયલાલ, અચ્છન મહારાજ, લચ્છુ મહારાજ અને નારાયણ પ્રસાદ હતા. નર્તકી પરિણામે ઘડાયેલી શૈલીને જયપુર અને લખનઉ શૈલીઓનો સમન્વય ગણાવે છે, અને માત્ર આ બે મૂળ પરંપરાઓનું નામ આપે છે. રાજાએ નૃત્ય અને લય પર ગ્રંથો લખ્યા, જેમાં નર્તન સર્વસ્વમ્ અને તાલ તોય નિધિ છે, અને સ્રોતો આ શીર્ષકોની જોડણી જુદી જુદી રીતે કરે છે. શર્માના વૃત્તાંત મુજબ દરબારી નર્તકો આ ગ્રંથોએ નક્કી કરેલી રીતે નૃત્ય કરતા, અને રાજાએ રચેલા નવા બોલ એટલે કે નૃત્યના ઉચ્ચારિત અક્ષરો, અને તેમની ચક્કરદાર પરનો વાપરતા, એટલે કે નગારાના અક્ષરો પરની એવી રચનાઓ જેનો અંતિમ ખંડ ત્રણ વાર આવર્તે છે. તેઓ રાજાએ નક્કી કરેલા પ્રસ્તુતિ ક્રમને અનુસરતા, જે શરૂઆતના મંગલાચરણ એટલે કે પ્રાર્થનાથી લઈને અંતિમ પરન અને ચક્કરદાર સુધી ચાલતો.
શર્મા નોંધે છે કે છોકરાઓ દરબારમાં આવ્યા, જેમાંના કેટલાકની પાર્શ્વભૂમિ ગમ્મત જેવા છત્તીસગઢી લોકનૃત્યની હતી, અને તેમણે ત્યાં કથકની તાલીમ લીધી. શર્મા કાર્તિક રામ અને કલ્યાણ દાસ મહંતને ઘરાનાના બે જાણીતા નર્તકો ગણાવે છે, અને તેમની સાથે ફિરતુ દાસ અને બર્મન લાલનો પણ પરિચય આપે છે. કાર્તિક રામે જયલાલ, મોહનલાલ, અચ્છન મહારાજ અને શંભુ મહારાજ પાસે તાલીમ લીધી, અને 1936માં અલ્લાહાબાદ સંગીત પરિષદમાં સુવર્ણ ચંદ્રક જીત્યો. તેઓ અને ફિરતુ દાસ જયલાલ પાસે સાથે શીખ્યા અને જોડીમાં નૃત્ય કરતા. બર્મન લાલ લચ્છુ મહારાજ પાસે લાસ્ય એટલે કે લાલિત્યપૂર્ણ પ્રકાર, અને અભિનય એટલે કે ભાવપ્રધાન અભિનયકળા શીખ્યા, અને શર્મા તેમને લખનઉ ઘરાનાના વિરલ પરંપરાગત ભાવોનો ભંડાર કહે છે.
કાર્તિક રામના પુત્ર રામલાલ બરેઠ દરબારમાં પોતાના પિતા, રાજા અને જયલાલ પાસે શીખ્યા. 2024માં રાયગઢ શૈલી માટે તેમને પદ્મશ્રી મળ્યો, અને તેમનું પુરસ્કાર-પ્રશસ્તિપત્ર રાયગઢને કથક ઘરાના તરીકે સ્થાપિત કરવાનું શ્રેય તેમના શિક્ષણકાર્યને આપે છે.
પ્રમુખ કલાકારો
- ચક્રધર સિંહ, રાયગઢના રાજા, અખબારી અહેવાલોમાં સ્થાપક અને જિલ્લા વહીવટીતંત્ર મુજબ આશ્રયદાતા
- જયલાલ, રાયગઢ દરબારમાં જયપુર પરંપરાના ગુરુ
- અચ્છન મહારાજ, લખનઉ પરંપરાના ગુરુ અને રાયગઢના દરબારી નર્તક
- કાર્તિક રામ, દરબારમાં તાલીમ પામેલા નર્તક, જન્મ 1910
- ફિરતુ દાસ, દરબારી નર્તક અને કાર્તિક રામના જોડીદાર
- કલ્યાણ દાસ મહંત, દરબારી નર્તક, પછીથી નાગપુરમાં શિક્ષક
- બર્મન લાલ, દરબારી નર્તક અને અભિનયના નિષ્ણાત, જન્મ 1916
- રામલાલ બરેઠ, કાર્તિક રામના પુત્ર અને શિષ્ય, પદ્મશ્રી 2024
સ્રોતો
- M. Nagabhushana Sarma, Major Exponents of Kathak from the Early Times to Mid-20th C.: An Overview
- Padma Awards, Government of India, રામલાલ બરેઠ માટેનું પ્રશસ્તિપત્ર (2024)
- Narthaki, Information Snippets (જાન્યુઆરી 2003)
- IANS, રાયગઢ ઘરાના વિશે યાસ્મીન સિંહનાં બે પુસ્તકો પરનો અહેવાલ (2024)
- District Administration Raigarh, Chakradhar Samaroh (2024 અને 2026ના કાર્યક્રમો), History અને Culture & Heritage પાનાં