જોનાથન મેયર

સિતારવાદક અને સંગીતકાર જોનાથન મેયરનો ભારત સાથે લાંબો પારિવારિક નાતો છે. તેમના પિતા જોન મેયર પણ સંગીતકાર હતા, પશ્ચિમી શાસ્ત્રીય વાયોલિન વગાડતા હતા અને તેમનો જન્મ કોલકાતામાં થયો હતો. જોનાથને પોતાના પિતૃપક્ષના પરિવારની ભારતમાં હાજરી લગભગ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના સુધી શોધી કાઢી છે. તેઓ ક્રિસ્ટોફર મેયરના સીધા વંશજ છે, જે 1780ના દાયકામાં ફારસીમાંથી બંગાળીમાં અનુવાદ કરતા હતા. એટલે કહી શકાય કે છેલ્લાં ત્રણસો વર્ષમાં ભારત અને બ્રિટન વચ્ચે થયેલી આપ-લેનું પ્રતીક જોનાથનના પૂર્વજો જ છે. 

લંડનના ઘરમાં (પિતા 1952માં રોયલ એકેડેમી ઓફ મ્યુઝિકમાં ભણવા બ્રિટન આવ્યા હતા) સંગીત સવારે નવથી સાંજે પાંચ સુધીનું કામ હતું. તેઓ યાદ કરે છે, ‘આખા દિવસના કામ પછી લેવાતો આરામ કે સૌ સાથે માણવાની પ્રવૃત્તિ એ નહોતું, કારણ કે એ જ કામ હતું’. માતા-પિતા બંને પૂર્ણ સમયના સંગીતકાર હતા: માતાએ પિયાનો શીખ્યું અને અનેક ઓર્કેસ્ટ્રા સાથે વાયોલિન વગાડ્યું, અને પિતા લંડન ફિલહાર્મોનિક સહિત અનેક ઓર્કેસ્ટ્રામાં પ્રથમ વાયોલિનવાદક રહ્યા. પિતા હંમેશાં સ્વરલિપિ લખવામાં ડૂબેલા રહેતા એ જોનાથનને યાદ છે. જોન મેયરે રામ ગોપાલ માટે સંગીત લખ્યું, અને ગોપાલે જ જોનની અંદરથી ‘ભારતીયતા’ બહાર ખેંચી કાઢી અને તેમને તેમના એંગ્લો-ઇન્ડિયન મૂળની યાદ અપાવી; ગોપાલને મળ્યા પછી જોન મેયર હંમેશાં પેન્ટ ઉપર કુર્તા પહેરતા. જોન મેયરના સૌથી જાણીતા આલ્બમોમાં ઇન્ડો-જાઝ ફ્યુઝન્સ ગણાય છે, છતાં તેઓ ખરેખર પોતાના ‘સિમ્ફોનિક કામ’ માટે ઓળખાવા માગતા હતા. પિતાને રચનામાં ડૂબેલા જોતાં જોતાં જ જોનાથનને નાનપણથી રચનાનો લગાવ થઈ ગયો. 

તેમણે પાંચ વર્ષની ઉંમરે સંગીત વગાડવાનું શરૂ કર્યું: દાદા આલ્બર્ટ હેપ્ટન પાસેથી વાયોલિન, જેમ્સ મેથુએન-કેમ્પબેલ પાસેથી પિયાનો અને પિતા પાસેથી રચના શીખી. સોળ વર્ષની ઉંમરે સેનિયા ઘરાનાના શિષ્ય, પશ્ચિમી સિતારવાદક ક્લેમ આલ્ફોર્ડ પાસે સિતાર શરૂ કર્યું. 1993માં બર્મિંગહામ કન્ઝર્વેટોરમાંથી બી.મ્યુઝ (ઓનર્સ) ડિગ્રી મેળવી, જ્યાં એન્ડ્રુ ડાઉન્સ પાસે રચના અને સિતારવાદન શીખ્યા. ત્યાર બાદ ઉસ્તાદ વજાહત ખાન પાસે ઇમદાદખાની ઘરાનામાં અને પંડિત સુબ્રતો રોય ચૌધરી પાસે સેનિયા વીણકાર શૈલીમાં પોતાની તકનીક નિખારી. આજે તેઓ ઉસ્તાદ ઇરફાન મુહમ્મદ ખાન પાસે લખનૌ-શાહજહાંપુર ઘરાનાની ઉચ્ચ તાલીમ ચાલુ રાખે છે અને ઉસ્તાદ યુસુફ અલી ખાન પાસે તાલ તાલીમ લે છે. 

સિતારની તાલીમની સાથોસાથ જોનાથને બર્મિંગહામ કન્ઝર્વેટોરમાં એન્ડ્રુ ડાઉનેસ પાસે રચના ભણી અને બેચલર ઓફ મ્યુઝિક (ઓનર્સ) ડિગ્રી મેળવી. સંગીત વાંચવા-લખવાની આવડત, સાથે પશ્ચિમી અને ભારતીય સંગીત પરંપરાઓનું જ્ઞાન અને અનુભવ જોનાથનને રચના કરવા અને સ્વરલિપિ લખવા માટે અનોખી સ્થિતિમાં મૂકે છે. 

પશ્ચિમી સ્વરલિપિ પર પ્રભુત્વ ધરાવતા જોનાથને ભારતીય શાસ્ત્રીયથી માંડીને જાઝ, ઇલેક્ટ્રોનિક અને ફિલ્મ સંગીત સુધીની શૈલીઓ ઓળંગી છે, અને અનુપ જલોટા, પંડિત દેબાસિસ ચક્રવર્તી, ઉસ્તાદ અકરમ ખાન, કેથરિન ટિકેલ, કુલજીત ભામરા, લંડન ફિલહાર્મોનિક, બીબીસી કોન્સર્ટ ઓર્કેસ્ટ્રા અને કાલા ફેસ્ટિવલ જેવા કલાકારો તથા સંસ્થાઓ સાથે પર્ફોર્મ કર્યું છે. સંગીતકાર તરીકે તેમણે જાઝ સમૂહો, નૃત્ય પ્રોડક્શન અને સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા માટે લખ્યું છે; તેમની કૃતિઓ LPO, Pilsen Philharmonic અને પિતાના ઇન્ડો-જાઝ ફ્યુઝન્સે કમિશન કરી. ZerOclassiKal સાથે તેમણે આર્ટ્સ કાઉન્સિલના સહયોગથી ચાલેલા ત્રણ પ્રોજેક્ટ Perseverance, Altered Boundaries અને Raga Musicનું નેતૃત્વ કર્યું, અને અમીના ખય્યામ ડાન્સ કંપની માટે બોરોદિનના નોક્ટર્નને સિતાર, સરોદ, સેલો અને તબલા માટે ગોઠવ્યું. 

જોનાથનની કારકિર્દીને ‘પોર્ટફોલિયો કારકિર્દી’ કહી શકાય: તેઓ સેશન સંગીતકાર છે, એવા સંગીતકાર છે જેમની રચનાઓ દુનિયાના શ્રેષ્ઠ ઓર્કેસ્ટ્રા વગાડે છે, કોન્સર્ટ કલાકાર છે, માર્ગદર્શક છે, અને એ જ રીતે લગ્નપ્રસંગોમાં પણ વગાડે છે (ભત્રીજીના લગ્નમાં હું તેમને મળ્યો તે દિવસે તેમને ત્રણ લગ્નમાં વગાડવાનું હતું!). શાસ્ત્રીય સંગીત અને પોતાના પિતા સહિત અનેક ગુરુઓના આલ્બમ બહાર પાડતી ફર્સ્ટ હેન્ડ રેકોર્ડ્સના તેઓ સહ-નિર્દેશક પણ છે. મુખ્ય વાત એ કે જોનાથન પૂર્ણ સમયના સંગીતકાર તરીકે જ જીવ્યા, પરિવાર નિભાવ્યો અને પોતાના બોલાવાને અનુસર્યા. જીવવાની, કામ કરવાની અને સમાજને કંઈક આપવાની આનાથી સારી રીત વિચારવી મુશ્કેલ છે.