યમન

રાગ યમનને ઘણીવાર હિન્દુસ્તાની સંગીતનો "સમ્રાટ" કહેવામાં આવે છે, ખાસ કરીને સાંજના કલાકો માટે. તે સામાન્ય રીતે પ્રથમ રાગ છે જે વિદ્યાર્થીઓ શીખે છે, પરંતુ તે અનુભવી સંગીતકારોને પણ પડકાર આપે છે. યમન કલ્યાણ ઠાટનો છે અને રાતના પ્રથમ ભાગમાં વગાડવામાં આવે છે, એક સમય જ્યારે દિવસ સમાપ્ત થાય છે અને સાંજ શરૂ થાય છે. આ રાગ તેના શાંતિપૂર્ણ, આનંદી અને સ્થિર પાત્ર માટે જાણીતો છે.

ઐતિહાસિક રીતે, આ રાગ સંસ્કૃતિઓનું મિશ્રણ દર્શાવે છે અને વારંવાર 13મી સદીના સૂફી કવિ અને સંગીતકાર અમીર ખુસરો સાથે સંકળાયેલો છે. તેના મૂળ જૂના ભારતીય કલ્યાણ સ્કેલમાં છે, પરંતુ ખુસરોએ પારસી સંગીત વિચારો ઉમેર્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તેને પ્રથમ વખત "એમાન" કહ્યો હતો. કેટલાક વિદ્વાનો માને છે કે નામ "યવનોન-કા-કલ્યાણ" પરથી આવ્યું છે, જે હિંદુ સંગીતકારો દ્વારા પારસી અથવા "યવન" કલાકારો દ્વારા વગાડવામાં આવતા સંસ્કરણ માટે વપરાતો શબ્દ હતો, જે પછીથી યમન બન્યો.

યમન તેના તીવ્ર માં (વધારેલી ચોથી) ના ઉપયોગને કારણે અલગ છે, એક તીક્ષ્ણ નોટ જે મૂળભૂત સ્કેલને ચિંતનશીલ અને સુંદરમાં બદલે છે. તેની બહુહેતુક પ્રકૃતિએ તેને હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતમાં સૌથી વધુ રેકોર્ડ કરાયેલો અને રજૂ કરાયેલો રાગ બનાવ્યો છે. સંગીત નાટક અકાદમી જેવા જૂથોના રેકોર્ડ્સ અને વિવિધ પ્રસારણો દર્શાવે છે કે યમન કોન્સર્ટમાં લગભગ કોઈપણ અન્ય રાગ કરતાં વધુ વખત વગાડવામાં આવે છે, ઘણીવાર સાંજના પ્રદર્શન માટે મુખ્ય ભાગ તરીકે.

પ્રસિદ્ધ હિન્દુસ્તાની ગાયિકા પ્રભા અત્રે એક વાર યમન કેટલો મહત્વપૂર્ણ છે તે વિશે બોલ્યા હતા. તેમના શિક્ષકે તેમને આખા વર્ષ માટે યમનની પ્રેક્ટિસ કરાવી કારણ કે, તેમના કહેવા પ્રમાણે, "યમન પર સંપૂર્ણ આધિપત્ય અન્ય રાગોની સમજ અને પ્રશંસાને સરળ બનાવશે." ઉસ્તાદ વિલાયત ખાને સમાન દૃષ્ટિકોણ વહેંચ્યો, કહ્યું કે જો સંગીતકાર ખરેખર તેમના રાગને જાણે, "તે તમારા માટે દૈવી સત્તાની જેમ ખુલશે." આ યમનના શુદ્ધ નોટ્સમાં નિપુણતા મેળવવા માટે જરૂરી ઊંડા ધ્યાન અને દ્રઢતા દર્શાવે છે.

લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં, યમને ભારતીય સિનેમાની કેટલીક સૌથી ટકાઉ માસ્ટરપીસ માટે સુરીલી રીઢ પૂરી પાડી છે. રોમાન્ટિક તૃષ્ણાને આધ્યાત્મિક સમર્પણ સાથે સંતુલિત કરવાની તેની ક્ષમતા ફિલ્મ ચિત્રલેખાના સંતાડેલા "માન રે તુ કાહે ના ધીર ધરે" માં શ્રેષ્ઠ રીતે સાંભળી શકાય છે, એક ગીત જે સંગીતકારો દ્વારા રાગ-આધારિત ફિલ્મ સંગીતના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો પૈકી એક તરીકે વારંવાર મત આપવામાં આવે છે. રાગનો સાંજનો મૂડ ચિત્ચોરના ક્લાસિક "જબ દીપ જલે આના" માં શાબ્દિક રીતે પકડાયો છે, જ્યારે તેનો રોમાન્ટિક "શૃંગાર" રસ "ચૌધવીન કા ચાંદ હો" માં ચમકે છે. સમકાલીન સિનેમામાં પણ, આ રાગ સંબંધિત રહે છે, કારણ કે રામ-લીલાના "લાલ ઇશ્ક" જેવા ગીતો દર્શાવે છે કે પ્રાચીન "કૃપાનું સ્થાપત્ય" હજુ પણ આધુનિક પ્રેક્ષકો સાથે પડઘો પાડે છે. જટિલ 15-બંદિશ વિક્રમી પ્રદર્શન અથવા સરળ ત્રણ-મિનિટના ફિલ્મ ગીત દ્વારા, યમન ભારતીય સાંજનો નિર્ણાયક અવાજ રહે છે.