ग्वाल्हेर घराणे हे हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील ख्याल गायनाचे घराणे असून त्याचे नाव ग्वाल्हेर संस्थानावरून पडले आहे; १८व्या शतकाच्या अखेरीस आणि १९व्या शतकात शिंदे दरबारात ते आकाराला आले. बॉनी सी. वेड आणि इतर लेखक त्याला ख्याल घराण्यांतील सर्वांत जुने घराणे मानतात. दिल्ली घराण्याचे कुटुंब मात्र हा मान आपल्या परंपरेला देते. ख्यालापूर्वी राजा मान सिंह तोमर (कारकीर्द १४८६ ते १५१६) यांच्या काळात ग्वाल्हेर ध्रुपदाचे केंद्र होते.
दौलतराव शिंदे (कारकीर्द १७९४ ते १८२७) हे महत्त्वाचे आश्रयदाते होते. एका वृत्तांतानुसार त्यांना ग्वाल्हेरची स्वतंत्र शैली हवी होती, आणि हा वृत्तांत तिला लश्करी ख्याल म्हणतो. अनेक स्रोत नत्थन पीर बख्श यांना संस्थापक मानतात. नत्थन पीर बख्श यांचे नातू हद्दू खान आणि हस्सू खान यांनी आपले नातलग नत्थू खान यांच्यासह ही शैली घडवली. इतर वृत्तांत या बंधूंनाच संस्थापक मानतात. घराण्यात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेनुसार प्रतिस्पर्धी गायक बडे मोहम्मद खान यांच्या ताना शिकण्यासाठी हे बंधू महाराजांच्या सिंहासनाखाली लपले. ही कथा आख्यायिका आहे, आणि बडे मोहम्मद खान ग्वाल्हेरला केव्हा आले याबद्दल स्रोतांत मतभेद आहेत.
ग्वाल्हेरची गायनपद्धती अष्टांग गायकी म्हणून ओळखली जाते, म्हणजे आठ अंगांवर उभी गायकी, आणि ही आठ अंगे कोणती याबद्दल स्रोतांत मतभेद आहेत. बंदिश, म्हणजे ठरलेली रचना, सादरीकरणाचे सूत्र सांभाळते: गायक तिचे स्थायी आणि अंतरा हे दोन भाग मांडतात आणि तिच्या रचनेतूनच राग उभा करतात. आवाज तिन्ही सप्तकांत मोकळा आणि भरदार असतो, आणि आलाप, म्हणजे तालाशिवायचा आरंभीचा विस्तार, छोटा राहतो. गायक तानांचे, म्हणजे स्वरांच्या द्रुत लडींचे, अनेक प्रकार वापरतात; त्यांत गमक, म्हणजे जड आंदोलन, लावून गायलेल्या सपाट ताना आणि तिन्ही सप्तकांना व्यापणाऱ्या ताना आहेत. अनेक वृत्तांत या घराण्याच्या गायनसंग्रहात टप्पा असल्याचे सांगतात, आणि ग्वाल्हेरचे पंडित कुटुंब त्यात टप-ख्याल आणि बंदिशी ठुमरी यांची भर घालते.
हे घराणे एका मुस्लिम कौटुंबिक परंपरेतून, नत्थन पीर बख्श यांच्यापासून निस्सार हुसेन खान यांच्यापर्यंत, आणि ग्वाल्हेर व महाराष्ट्रातील शिष्यांपासून सुरू झालेल्या हिंदू परंपरांतून पुढे गेले. इतर घराण्यांनीही त्याचा आधार घेतला: आग्रा घराण्याचे घग्गे खुदा बख्श नत्थन पीर बख्श यांच्याकडे शिकले, आणि रामपूर-सहसवानचे इनायत हुसेन खान यांनी, त्यांच्या कुटुंबाच्या वृत्तांतानुसार, हद्दू खान यांच्या कन्येशी विवाह केला. नत्थू खान यांचे दत्तक पुत्र निस्सार हुसेन खान १८८६ पासून १९१६ मध्ये निधन होईपर्यंत पंडित कुटुंबासोबत राहिले आणि त्यांनी शंकर पंडित यांना शिकवले. शंकर पंडित यांचे पुत्र कृष्णराव शंकर पंडित यांनी १९१४ मध्ये ग्वाल्हेरमध्ये शंकर गंधर्व विद्यालयाची स्थापना केली. महाराष्ट्रात बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर यांनी ही शैली पसरवली, आणि त्यांचे शिष्य विष्णु दिगंबर पलुसकर यांनी १९०१ मध्ये लाहोरमध्ये गांधर्व महाविद्यालयाची स्थापना केली.
प्रमुख कलाकार
- नत्थन पीर बख्श, संस्थापक म्हणून श्रेय, १८व्या शतकाच्या अखेरीपासून १९व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत
- हद्दू खान, नत्थन पीर बख्श यांचे नातू, मृत्यू १८८३
- हस्सू खान, नत्थन पीर बख्श यांचे नातू आणि हद्दू खान यांचे बंधू
- निस्सार हुसेन खान, नत्थू खान यांचे दत्तक पुत्र आणि पंडित कुटुंबाचे गुरू, मृत्यू १९१६
- बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर, घराण्याच्या महाराष्ट्र प्रवाहाचे प्रवर्तक
- विष्णु दिगंबर पलुसकर, बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर यांचे शिष्य, १८७२ ते १९३१
- कृष्णराव शंकर पंडित, ग्वाल्हेरमधील शंकर गंधर्व विद्यालयाचे संस्थापक, मृत्यू १९८९
- मालिनी राजूरकर, घराण्याचे गायन कलाकार
संदर्भ
- Mukund Lath, What is Khyal? A Critique of Wade's Khyal, NCPA Quarterly Journal (1988)
- Amar Farooqui, Mihirakula to Marathas to Madhya Pradesh: The Brief History of Gwalior, Sahapedia
- Samrat Bhattacharjee, Gharana and its Colour of Ornamentation, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2025)
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- Meeta Pandit, Gwalior's Musical Heritage, Sahapedia
- Aneesh Pradhan, कृष्णराव शंकर पंडित (2014) आणि गांधर्व महाविद्यालय (2018) यांच्यावरील Scroll मधील स्तंभलेख