जोनाथन मेयर

सतारवादक आणि संगीतकार जोनाथन मेयर यांचे भारताशी जुने कौटुंबिक नाते आहे. त्यांचे वडील जॉन मेयर हेही संगीतकार होते, पाश्चात्त्य शास्त्रीय व्हायोलिन वाजवत असत आणि त्यांचा जन्म कोलकात्यात झाला. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या स्थापनेच्या काळापर्यंत आपल्या वडिलांकडील कुटुंब भारतात असल्याचा माग जोनाथन यांनी काढला आहे. ते क्रिस्टोफर मेयर यांचे थेट वंशज आहेत; क्रिस्टोफर १७८० च्या दशकात पर्शियनमधून बंगालीत भाषांतर करत असत. त्यामुळे गेल्या तीनशे वर्षांत भारत आणि ब्रिटन यांच्यात झालेल्या देवाणघेवाणीचे प्रतीक जोनाथन यांचे पूर्वजच आहेत, असे म्हणता येईल. 

लंडनमधील घरात (वडील १९५२ मध्ये रॉयल अकादमी ऑफ म्युझिकमध्ये शिकण्यासाठी ब्रिटनला आले होते) संगीत हे सकाळी नऊ ते संध्याकाळी पाचपर्यंतचे काम होते. ते सांगतात, ‘दिवसभराचे काम संपल्यावर घेतली जाणारी विश्रांती किंवा सगळ्यांनी मिळून केलेली करमणूक ते नव्हते, कारण तेच तर काम होते’. आई-वडील दोघेही पूर्णवेळ संगीतकार होते: आईने पियानो शिकून अनेक ऑर्केस्ट्रांमध्ये व्हायोलिन वाजवले आणि वडील लंडन फिलहारमोनिकसह अनेक ऑर्केस्ट्रांमध्ये पहिले व्हायोलिनवादक होते. वडील सतत स्वरलेखनात बुडालेले असत, हे जोनाथन यांना आठवते. जॉन मेयर यांनी राम गोपाळ यांच्यासाठी संगीत लिहिले; गोपाळ यांनीच जॉन यांच्यातील ‘भारतीयपण’ बाहेर काढले आणि त्यांना त्यांच्या अँग्लो-इंडियन मुळांची आठवण करून दिली. गोपाळ यांना भेटल्यानंतर जॉन मेयर नेहमी पँटवर कुर्ता घालत. जॉन मेयर यांच्या सर्वाधिक गाजलेल्या अल्बमपैकी एक इंडो-जॅझ फ्यूजन्स असला तरी त्यांना खरेतर आपल्या ‘सिम्फोनिक रचनांसाठी’ ओळखले जावे असे वाटत होते. वडिलांना रचनेत बुडालेले लहानपणापासून पाहत आलेल्या जोनाथन यांना तीच ओढ सहज लागली. 

त्यांनी वयाच्या पाचव्या वर्षी संगीत वाजवायला सुरुवात केली: आजोबा अल्बर्ट हेप्टन यांच्याकडून व्हायोलिन, जेम्स मेथुएन-कॅम्पबेल यांच्याकडून पियानो आणि वडिलांकडून रचना शिकले. सोळाव्या वर्षी सेनिया घराण्याचे शिष्य असलेल्या पाश्चात्त्य सतारवादक क्लेम अल्फोर्ड यांच्याकडे सतार सुरू केली. १९९३ मध्ये बर्मिंगहॅम कंझर्व्हेटोरमधून बी.म्युझ (ऑनर्स) पदवी मिळवली; तिथे अँड्र्यू डाउन्स यांच्याकडून रचना आणि सतारवादन शिकले. त्यानंतर उस्ताद वजाहत खान यांच्याकडून इम्दादखानी घराण्यात आणि पंडित सुब्रतो रॉय चौधरी यांच्याकडून सेनिया वीणकार शैलीत आपले तंत्र घडवले. आज ते उस्ताद इरफान मुहम्मद खान यांच्याकडून लखनऊ-शाहजहानपूर घराण्याचे प्रगत प्रशिक्षण घेत आहेत आणि उस्ताद युसूफ अली खान यांच्याकडून ताल तालीम शिकत आहेत. 

सतारीच्या शिकवणीबरोबरच जोनाथन यांनी बर्मिंगहॅम कंझर्व्हेटोरमध्ये अँड्र्यू डाउनेस यांच्याकडून रचना शिकून बॅचलर ऑफ म्युझिक (ऑनर्स) पदवी मिळवली. संगीत वाचता-लिहिता येणे, त्याला पाश्चात्त्य आणि भारतीय संगीत परंपरांचे ज्ञान व अनुभव जोडला गेल्याने, रचना करण्यात आणि स्वरलेखनात जोनाथन यांना एक वेगळे स्थान मिळाले आहे. 

पाश्चात्त्य स्वरलिपीवर प्रभुत्व असलेल्या जोनाथन यांनी भारतीय शास्त्रीयपासून जॅझ, इलेक्ट्रॉनिक आणि चित्रपटसंगीतापर्यंत शैलींच्या सीमा ओलांडल्या आहेत; अनुप जलोटा, पंडित देबासिस चक्रवर्ती, उस्ताद अक्रम खान, कॅथरीन टिकेल, कुलजीत भामरा, लंडन फिलहारमोनिक, बीबीसी कॉन्सर्ट ऑर्केस्ट्रा आणि काला फेस्टिव्हल यांच्यासोबत त्यांनी मंच सामायिक केला आहे. संगीतकार म्हणून त्यांनी जॅझ समूह, नृत्य निर्मिती आणि सिम्फनी ऑर्केस्ट्रांसाठी लिहिले आहे; त्यांच्या रचना LPO, Pilsen Philharmonic आणि वडिलांच्या इंडो-जॅझ फ्यूजन्सने कमिशन केल्या. ZerOclassiKal सोबत त्यांनी आर्ट्स कौन्सिलच्या पाठिंब्याने चाललेल्या तीन प्रकल्पांचे, Perseverance, Altered Boundaries आणि Raga Music यांचे नेतृत्व केले, तसेच अमिना खय्याम डान्स कंपनीसाठी बोरोदिन यांच्या नॉक्टर्नची सतार, सरोद, सेलो आणि तबल्यासाठी मांडणी केली. 

जोनाथन यांच्या कामाला ‘पोर्टफोलिओ करिअर’ म्हणता येईल: ते सत्र संगीतकार आहेत, ज्यांच्या रचना जगातील सर्वोत्तम ऑर्केस्ट्रा वाजवतात असे संगीतकार आहेत, मैफलीचे कलाकार आहेत, मार्गदर्शक आहेत, आणि त्याचप्रमाणे लग्नसमारंभांतही वाजवतात (ज्या दिवशी मी त्यांना भाचीच्या लग्नात भेटलो, त्या दिवशी त्यांना तीन लग्नांत वाजवायचे होते!). शास्त्रीय संगीत आणि आपल्या वडिलांसह अनेक गुरूंचे अल्बम प्रकाशित करणाऱ्या फर्स्ट हँड रेकॉर्ड्सचे ते सह-संचालकही आहेत. मुख्य म्हणजे जोनाथन पूर्णवेळ संगीतकार म्हणूनच जगले, कुटुंब सांभाळले आणि आपल्या हाकेच्या मागे गेले. जगण्याचा, काम करण्याचा आणि समाजाला काही देण्याचा यापेक्षा चांगला मार्ग सुचणे अवघड आहे.