शाकीर खान

शाकीर खान त्यांच्या कुटुंबाने आठ पिढ्यांपासून जपलेल्या सितार परंपरेला पुढे नेत आहेत। ते इटावा घराण्याचे सर्वांत कनिष्ठ वारसदार आहेत — एकोणिसाव्या शतकात स्थापन झालेले, हिंदुस्तानी संगीतातील अत्यंत प्रभावशाली घराणे — आणि पद्मश्री उस्ताद शाहिद परवेझ खान यांचे पुत्र व शिष्य।

ही वंशावळ केवळ चरित्राचा तपशील नाही; शाकीर खान यांना समजून घेण्यासाठी हा अपरिहार्य संदर्भ आहे।

इटावा घराण्याची स्थापना उस्ताद साहेबदाद खान यांनी केली। त्यांचे पुत्र उस्ताद इम्दाद खान यांनी हिंदुस्तानी वाद्य संगीतात एतिहासिक बदल आणला — ख्याल गायकीचे अलंकार, ताना, लयीचे विभाग आणि स्वर-लय संवाद — हे सारे प्रथमच सितार वादनात आणले। सेनिया बाजपेक्षा सर्वस्वी वेगळा हा इम्दादखानी बाज — गायकी अंग — आजही घराण्याचा ओळखपत्र आहे। उस्ताद एनायत खान यांनी सितारच्या बांधणीतच बदल केले जे आजही मानक आहेत। उस्ताद वाहिद खान यांनी आयुष्यभर हा वारसा पसरवला; संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिळवणारे ते पहिले संगीतकार। शाकीर यांचे चुलते उस्ताद विलायत खान — आफ्ताब-ए-सितार — सितार इतिहासात अमर आहेत।

उस्ताद अझीझ खान यांनी आपले संपूर्ण संगीत ज्ञान एकाच ध्येयासाठी अर्पण केले: पुत्र शाहिद परवेझ यांना घडवण्यासाठी। ते शिक्षण कठोर होते — जेवणही विसरून शिकवत। त्या एकाग्र साधनेतूनच पद्मश्री उस्ताद शाहिद परवेझ खान उदयास आले — 2006 मध्ये संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार विजेते, जगातील श्रेष्ठ सितारवादकांमध्ये एक। त्यांनी पुत्र शाकीर यांना त्याच पद्धतीने तयार केले।

अकरा वर्षांच्या वयात शाकीर पहिल्यांदा मंचावर आले। रियाझ, वडिलांचे मार्गदर्शन आणि असंख्य सादरीकरणांतून घराण्याचा स्वभाव आत्मसात केला: स्वराची सूक्ष्म जाण, लयीची भक्कम पकड, आणि रागात गायकासारखा भाव व्यक्त करण्याची क्षमता। गायकी अंगात तारांमधून तोच उच्चार, ती वळण, ती गुणगुण काढायची — गायक श्वासाने जसे करतो। शाकीर यांनी केवळ वादन शैलीच नाही शिकली; सहा पिढ्यांचे संगीत दर्शन आत्मसात केले।

या तयारीने त्यांना भारतातील सर्वांत प्रतिष्ठित व्यासपीठांवर नेले। डोव्हर लेन संगीत संमेलन, सवाई गंधर्व, सप्तक, तानसेन संगीत समारोह, शंकरलाल फेस्टिव्हल, बांम्बे फेस्टिव्हल — सर्व मुख्य महोत्सवांत शाकीर खान उपस्थित। आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अमेरिका, कॅनडा, युरोप — 2008 पोलंड वुडस्टॉक फेस्ट, 2023 Leicester Darbar Music of India मालिका, Toronto Aga Khan Museum — सर्वत्र वादन दिले।

श्रोते आणि समीक्षक एकच दोन गोष्टी सांगतात: वादनावरील प्रभुत्व आणि मंचीय उपस्थिती। श्रद्धा जागवल्याशिवाय लक्ष वेधतात। पिता-पुत्र जुगलबंदीची वेगळीच ख्याती आहे — एकलेल्यांना ती उर्जा विसरता येत नाही। Taalism Germany आणि Human Evolution Spain सोबत फ्यूझन कामाने गायकी अंगाची व्याप्ती दाखवली।

2023 मध्ये संगीत नाटक अकादमीने उस्ताद बिस्मिल्ला खान युवा पुरस्कार दिला। आधी भारत सरकारची merit scholarship, All India Radio स्पर्धेत प्रथम पुरस्कार, Vidyasagar Award 2008, Guruvarya B.S. Upadhyay Memorial Award 2013, Shri Ram Murti Pratibha Alankaran 2021 मिळाले।

आजोबा उस्ताद अझीझ खान यांच्या स्मरणार्थ शाकीर यांनी स्वरसेतू स्थापन केले। Skype, Zoom, Google Meet द्वारे जगभरातील शिष्यांना राग व्याकरण आणि घराण्याची सूक्ष्म बोली शिकवतात। मिळालेला वारसा पसरवण्याची त्यांची इच्छा आहे।

कलासुधा शाकीर खान यांच्यासोबत काम करण्यास आणि त्यांचे संगीत व अध्यापन जागतिक श्रोत्यांपर्यंत पोहचवण्यास गर्व वाटतो। या व्यासपीठावर ते अंतरंग बैठकीच्या स्वरूपात सादर होतात; workshops द्वारे इटावा परंपरा सर्व स्तरांतील विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहरते।

शाकीर खान यांचे workshops आणि online courses कलासुधा platform वर उपलब्ध आहेत। येणाऱ्या concerts आणि Baithak सभांचे तपशील इथेच मिळतील। एकायला या किंवा शिकायला — इटावा परंपरेचा थेट मार्ग आता तुमच्यासमोर आहे।