अजराडा घराणे (Ajrada असेही लिहिले जाते) हे उत्तर प्रदेशातील मेरठ जिल्ह्यातील अजराडा गावात १८व्या शतकाच्या अखेरीस किंवा १९व्या शतकाच्या सुरुवातीला उदयाला आलेले तबलावादनाचे घराणे असून त्याचे नाव त्याच गावावरून पडले आहे. बहुतेक लेखक तबल्याची जी सहा घराणी मानतात, त्यांत दिल्ली, लखनौ, फर्रुखाबाद, बनारस आणि पंजाब यांच्यासोबत अजराड्याचा समावेश होतो.
बहुतेक वृत्तांत या घराण्याचे मूळ कल्लू खान आणि मीरू खान या दोन भावांपर्यंत नेतात; मीरू यांचे नाव Meeru असेही आढळते. या भावांनी दिल्लीत सिताब खान यांच्याकडे शिक्षण घेतले आणि ती विद्या अजराड्याला आणली, म्हणून हे घराणे दिल्ली घराण्याची शाखा ठरते. दिल्ली घराण्याचे १८व्या शतकातील संस्थापक सिद्धार खान यांच्याशी सिताब खान यांचे नाते काय होते, याबद्दल स्रोतांमध्ये मतभेद आहेत. ऑक्सफर्ड रेफरन्सनुसार सिताब खान हे सिद्धार खान यांचे पुत्र बुगरा खान यांचे पुत्र, म्हणजे सिद्धार खान यांचे नातू होते; स्वरगंगा म्युझिक फाउंडेशन मात्र त्यांना बुगरा खान यांचे शिष्य मानते.
अजराड्याचे वादक दिल्लीचे तंत्र जपतात आणि त्याला अनामिका बोटाची जोड देतात. दिल्लीप्रमाणेच हे घराणे बंद बाज पाळते, ज्यात आघात कमी गुंजतात. डाव्या हाताचे खर्जाचे वाद्य, म्हणजे बायां, याला हे घराणे दिल्लीपेक्षा मोठी भूमिका देते. अनीश प्रधान झूल या प्रकाराचे वर्णन करतात: बायांवर मनगटाचा दाब बदलून बोलांमध्ये येणारी डोलती लय. हे घराणे सर्वाधिक ओळखले जाते ते आड लय (दर दोन मात्रांत तीन आघात) आणि तिस्र जाती (तीन-तीनच्या गटांवर बांधलेली वाक्यरचना) यांतील कायद्यांसाठी; कायदा म्हणजे ठरलेल्या पलट्यांसह वाजवला जाणारा विषय. रेणु जौहरी यांच्या मते आड लयीचा कायदा ही या घराण्याची खूण आहे, जरी आज तबल्याची सर्वच घराणी तो वाजवतात.
हबीबुद्दीन खान हे २०व्या शतकातील अजराड्याचे सर्वांत ख्यातनाम गुरू. रॉबर्ट गॉटलीब यांच्या सहा तबला परंपरांवरील अभ्यासात या घराण्याचे प्रतिनिधित्व त्यांच्या जुन्या टेप्स करतात, कारण १९७१ मध्ये गॉटलीब यांनी उरलेल्या पाच गुरूंचे ध्वनिमुद्रण केले तोपर्यंत हबीबुद्दीन खान यांनी कार्यक्रम करणे थांबवले होते. त्यांचे वडील शम्मू खान यांनी त्यांना पहिली तालीम दिली, आणि दिल्लीसह इतर घराण्यांच्या गुरूंकडूनही ते शिकले. सुधीर कुमार सक्सेना यांनी मेरठमध्ये त्यांच्याकडे तालीम घेतली आणि बडोद्याच्या महाराजा सयाजीराव विद्यापीठात ३३ वर्षे अध्यापन केले. आज हशमत अली खान यांचे पुत्र उस्ताद अक्रम खान या घराण्याचा तबला वाजवतात. त्यांनी पहिले धडे नियाजू खान यांच्याकडे घेतले आणि आपले पणजोबा मोहम्मद शफी खान यांच्याकडूनही ते शिकले.
प्रमुख कलाकार
- कल्लू खान आणि मीरू खान, भाऊ आणि सहसंस्थापक, १८व्या शतकाचा शेवट किंवा १९व्या शतकाची सुरुवात
- हबीबुद्दीन खान, १८९९ ते १९७२, २०व्या शतकातील गुरू आणि गॉटलीब यांच्या अभ्यासातील घराण्याचे प्रतिनिधी
- सुधीर कुमार सक्सेना, १९२३ ते २००७, हबीबुद्दीन खान यांचे शिष्य, त्यांनी बडोद्यात तबला शिकवला
- नियाजू खान, उस्ताद अक्रम खान यांना पहिले धडे देणारे गुरू
- उस्ताद अक्रम खान, आजचे कलाकार
संदर्भ
- Robert S. Gottlieb, Solo Tabla Drumming of North India (1998), The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977) या ग्रंथाची विस्तारित आवृत्ती
- Aneesh Pradhan, हबीबुद्दीन खान आणि अजराडा घराण्यावरील लेख, Scroll.in (2016)
- Renu Johri, Gharanas of Tabla and Its Signature Patterns, Sangeet Galaxy (2014)
- Sudhir Kumar Saxena, The Art of Tabla Rhythm, Sangeet Natak Akademi आणि D.K. Printworld (2018 आवृत्ती)
- Oxford Reference, सिताब खान आणि हबीबुद्दीन खान यांच्यावरील नोंदी (तारीख नाही)
- Maharaja Sayajirao University of Baroda, अजराडा आणि फर्रुखाबाद तबला घराण्यांची तुलना करणारा पीएच.डी. प्रबंध (तारीख नाही)