बनारस घराणे हे हिंदुस्थानी संगीतातील तबलावादनाचे घराणे असून त्याचे नाव बनारस (वाराणसी) शहरावरून पडले आहे; राम सहाय यांनी १८व्या शतकाच्या अखेरीस किंवा १९व्या शतकात तिथे त्याची स्थापना केली. याला बनारस (Banaras) किंवा वाराणसी घराणे असेही म्हणतात, आणि त्याच्या शैलीला बनारस बाज किंवा बनारसी बाज. हेच नाव गायन आणि कथकमधील स्वतंत्र परंपरांनाही लागते. लखनौ आणि फर्रुखाबाद यांच्यासोबत बनारस पूरब बाजमध्ये, म्हणजे तबल्याच्या पूर्वेकडील शैलीत, मोडते.
परंपरेनुसार राम सहाय यांचा काळ १७८० ते १८२६ असा आहे. रॉबर्ट गॉटलीब यांचा आधार घेत डिजीतबला त्यांच्या तारखांबद्दल मोठे मतभेद असल्याचे नोंदवते आणि त्यांचा जन्म सुमारे १८३० किंवा त्यापूर्वी झाल्याचे सांगते. हे घराणे लखनौपासून उगम पावले: घराण्यातील वृत्तांतांनुसार राम सहाय वयाच्या नवव्या वर्षी मोधू खान यांच्याकडे शिकण्यासाठी तिथे गेले, मात्र लखनौचे काही वादक मोधू खान यांच्या तारखांबद्दल शंका घेतात. अनीश प्रधान या गुरूंचे नाव मक्खू खान असे देतात. घराण्यातील कथांमध्ये नवाब वजीर अली खान यांच्यासमोर सात रात्री चाललेली मैफल आणि नवी शैली घडवण्यासाठी बनारसमधील सहा महिन्यांचा एकांतवास यांचाही उल्लेख येतो.
वंशपरंपरेच्या वृत्तांतांनुसार राम सहाय यांना अशी शैली हवी होती जी एकल वादन पेलू शकेल आणि ख्याल, वाद्यसंगीत, ध्रुपद व कथक यांना साथही करू शकेल. तिचा नाद जोरकस आणि खुला असतो, ना आणि दिन यांसारख्या गुंजणाऱ्या आघातांवर उभा असतो, तरीही वादक हलका स्पर्शही वापरतात. तेटेसारखे पूर्ण हाताचे आघात त्यांना प्रिय आहेत, आणि डिजीतबलाच्या मते बनारसवर लखनौपेक्षा पखावजचा प्रभाव अधिक आहे. हेच वृत्तांत राम सहाय यांना अनेक गोष्टींचे श्रेय देतात: वाकवलेल्या अनामिकेने वाजवलेला ‘ना’, ज्यामुळे दाहिना, म्हणजे उजव्या हाताचे वाद्य, निनादतो; उठान, म्हणजे आरंभीची रचना; बनारसी ठेका, म्हणजे तालाचा मूलभूत बोलबंध; आणि फर्द, म्हणजे एक बांधीव रचना. बनारसचे एकल वादन उत्स्फूर्त प्रस्तावना आणि उठानने सुरू होते आणि तुकडा व परन या छोट्या-मोठ्या बांधीव रचनांनी संपते.
राम सहाय यांच्या भावाचे किंवा बहिणीचे पुत्र भैरव सहाय (१८१५ ते १८९४) यांनी कुटुंबाची परंपरा आपले पुत्र बलदेव सहाय (१८५६ ते १९०६) यांच्याकडे सोपवली. वंशावळी अध्यापनाची दुसरी शाखा राम सहाय यांच्यापासून त्यांचे शिष्य भगतजी, मग भैरव प्रसाद मिश्र आणि त्यांचे शिष्य अनोखेलाल मिश्र अशी दाखवतात; अनोखेलाल मिश्र स्पष्टता आणि वेगासाठी ओळखले जात. बलदेव सहाय यांचे शिष्य कंठे महाराज यांनी आपल्या भावाचे किंवा बहिणीचे पुत्र किशन महाराज यांना शिकवले. दोघांनीही कथक नर्तक आणि वादकांना साथ केली. संस्थापकांचे थेट वंशज शारदा सहाय यांनी बनारसमध्ये राम सहाय यांच्या नावाने एक संस्था सुरू केली. १९८७ मध्ये त्यांनी आणि फ्रान्सेस शेफर्ड यांनी तिची ब्रिटनमध्ये धर्मादाय ट्रस्ट म्हणून नोंदणी केली.
प्रमुख कलाकार
- राम सहाय, संस्थापक, परंपरेनुसार काळ १७८० ते १८२६
- बलदेव सहाय, १८५६ ते १९०६, कंठे महाराज यांचे गुरू
- कंठे महाराज, १८८० ते १९६९ किंवा १९७०, साथसंगतकार आणि किशन महाराज यांचे गुरू
- अनोखेलाल मिश्र, १९१४ ते १९५८, स्पष्टता आणि वेगासाठी ओळखले जाणारे एकल वादक
- सामता प्रसाद (गुदई महाराज), जन्म १९२१, मृत्यू १९९४ (काही स्रोत १९९५ किंवा १९९९ देतात), एकल वादक आणि साथसंगतकार, पद्मभूषण १९९१
- किशन महाराज, १९२३ ते २००८, एकल वादक आणि साथसंगतकार, पद्मश्री १९७३ आणि पद्मविभूषण २००२
- शारदा सहाय, १९३५ ते २०११, राम सहाय यांचे वंशज आणि बनारस व ब्रिटनमधील गुरू
संदर्भ
- Shawn Mativetsky, Benares gharana आणि The Art of Tabla Solo in the Benares Gharana, दोन वेब लेख (तारीख नाही)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj, Robert S. Gottlieb (1993) आणि James Kippen (1988) यांच्या आधारे
- Aneesh Pradhan, Scroll.in, बनारसच्या तबला शैलीवर (2016) आणि गिरिजा देवी यांच्यावर (2017)
- Gazette of India, पद्म पुरस्कारांच्या अधिसूचना (1973, 1991, 2002)
- PRSSV Institute of Performing Arts and Heritage, मुखपृष्ठ आणि संस्थापकांविषयीचे पान (तारीख नाही)
- The Tribune (2008), किशन महाराज यांच्यावरील Shahira Naim यांचा वृत्तान्त आणि Shovana Narayan यांची श्रद्धांजली