---
url: 'https://kalasudha.com/ne-int/gharana/lucknow-gharana-kathak'
title: 'लखनऊ घराना (कथक)'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-16T21:45:05+00:00'
type: website
summary: "लखनऊ घराना कथक नृत्यको एक घराना हो, जसले १९औँ शताब्दीको मध्यमा अवधका अन्तिम नवाब वाजिद अली शाहको संरक्षणमा लखनऊमा दरबारी रूप लियो। कताझिना स्कीबा यसलाई जयपुर र बनारससँगै कथकका तीन प्रमुख घरानामा गन्नुहुन्छ। परिवार र लोकप्रिय विवरणहरूले नवाबको दरबारमा राख्ने दाजुभाइ बिन्दादीन महाराज र कालका प्रसादको नामबाट यो घरानालाई कालका-बिन्दादीन घराना पनि भनिन्छ। स्कीबाका अनुसार मार्गरेट वाकरले नवाबका दरबारी नर्तकहरू भगत नामले चिनिन्थे र नवाबका पुस्तकमा न कथक समुदायको न यी पुर्खाहरूको नाम छ भन्ने पाउनुभयो।बिरजू महाराजको संस्था कलाश्रमले प्रकाशित गरेको पारिवारिक परम्पराले यो वंश प्रयागराज (इलाहाबाद) नजिकको हण्डियाका ब्राह्मण ईश्वरी प्रसादबाट सुरु भएको मान्छ, जसलाई सपनामा कृष्णले कथकलाई पुनः स्थापित गर्न भन्नुभएको थियो। बिरजू महाराजले स्कीबालाई आफ्ना पुर्खा इलाहाबाद नजिकको किचिकिला गाउँबाट आएको बताउनुभयो। धेरै पुस्तापछि, पारिवारिक विवरणले दुर्गा प्रसादलाई ती दाजुभाइका बुबा र ठाकुर प्रसादलाई उहाँहरूका काका वा मामा भन्छ। कौकब कद्र र सज्जाद अली मिर्जाको वाजिद अली शाहको जीवनीले उहाँहरूलाई ठाकुर प्रसादका छोरा भन्छ। दुवै विवरणले ठाकुर प्रसादलाई नवाबका नृत्य गुरु मान्छन्, यद्यपि जीवनीले राजाका आफ्नै लेखनमा न उहाँका गुरुको न कथकको नाम रहेको उल्लेख गर्छ।स्कीबाका अनुसार लखनऊका गुरुहरू भाव, अर्थात् हाउभाउ र मूकाभिनयमार्फत देखाइने अनुभूतिलाई बढी महत्त्व दिन्छन्, जबकि जयपुरका नर्तकहरू गति र पदसञ्चालनमा जोड दिन्छन्। लखनऊका नर्तकहरू ठुमरी र ग़ज़लको विस्तार गर्छन् र गीतका शब्दमा उपज गर्छन्। पूर्णिमा शाह यो अभ्यासलाई १८औँ र १९औँ शताब्दीको लखनऊका कथक नर्तक र तवायफहरूसम्म पछ्याउनुहुन्छ। सुनील कोठारी नजाकत, अर्थात् कोमलता, र खूबसूरती, अर्थात् सुन्दरतालाई लखनऊको संस्कृतिसँग जोड्नुहुन्छ। पोशाक मुस्लिम र फारसी पहिरनबाट प्रभावित छ, जसमा चुडीदार सुरुवालमाथि अँगरखा लगाइन्छ। तबलावादक तथा इतिहासकार अनीश प्रधानका अनुसार लखनऊमा कथकको लोकप्रियताले सम्भवतः सहरको तबला घरानाको खुला शैलीको सुरुआत चिनाउँछ।कालका प्रसादका छोराहरू अच्छन, लच्छू र शम्भू महाराजले यो वंश २०औँ शताब्दीसम्म अघि बढाउनुभयो। वाकरका अनुसार १९३० को दशकको मध्यदेखि निर्मला जोशीका दिल्लीका संस्थाहरूले वंशानुगत कथक गुरुहरूलाई नियुक्त गर्न थाले, र नृत्यमाथिको अधिकार लखनऊ र जयपुरबाट राजधानीतिर गयो। अच्छनका छोरा बिरजू महाराजले आफ्ना बुबा र त्यसपछि बुबाका दुवै दाजुभाइसँग तालिम लिनुभयो। २०१० मा वाकरले उहाँलाई लखनऊ शैलीका वर्तमान अधिकारी भन्नुभयो। उहाँले दिल्लीको कथक केन्द्रको नेतृत्व गर्नुभयो र १९९८ मा त्यहीँ कलाश्रम स्थापना गर्नुभयो।प्रमुख कलाकारहरूठाकुर प्रसाद, १९औँ शताब्दी, वाजिद अली शाहका नृत्य गुरु मानिने, पारिवारिक विवरणमा बिन्दादीन महाराज र कालका प्रसादका काका वा मामा, अन्य विवरणमा उहाँहरूका बुबादुर्गा प्रसाद, १९औँ शताब्दी, पारिवारिक विवरणमा बिन्दादीन महाराज र कालका प्रसादका बुबाबिन्दादीन महाराज, लखनऊ अब्जर्भरका अनुसार १८३० देखि १९१८, कालका-बिन्दादीन वंशका सह-संस्थापक र ठुमरी रचनाकारकालका प्रसाद, १९औँ शताब्दी, कालका-बिन्दादीन वंशका सह-संस्थापक र अच्छन, लच्छू र शम्भू महाराजका बुबाअच्छन महाराज, कालका प्रसादका छोरा, बिरजू महाराजका बुबा र गुरुलच्छू महाराज, १९०१ देखि १९७८, लखनऊको कथक केन्द्रका संस्थापक निर्देशक र बिरजू महाराजका गुरुशम्भू महाराज, निधन १९७०, १९५५ देखि दिल्लीमा अध्यापन, बिरजू महाराजका गुरुबिरजू महाराज, १९३८ देखि २०२२, लखनऊ शैलीका अधिकारी र कलाश्रमका संस्थापकस्रोतहरूKatarzyna Skiba, Cultural Geography of Kathak Dance: Streams of Tradition and Global Flows, Cracow Indological Studies 18 (2016)Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)Purnima Shah, Performance of Thumri in Kathak Dance, Asian Theatre Journal 40 (2023)Ashish Mohan Khokar, Shambhu Maharaj, SahapediaSunil Kothari, Early memories of encounters with Birju Maharaj, Narthaki (2020)Kalashram, बिरजू महाराजको जीवनी (पारिवारिक विवरण)"
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [लखनऊ घराना (कथक)

 ](/ne-int/gharana/lucknow-gharana-kathak)

**लखनऊ घराना** [कथक](/ne-int/dance/kathak) नृत्यको एक घराना हो, जसले १९औँ शताब्दीको मध्यमा अवधका अन्तिम नवाब वाजिद अली शाहको संरक्षणमा लखनऊमा दरबारी रूप लियो। कताझिना स्कीबा यसलाई जयपुर र बनारससँगै कथकका तीन प्रमुख घरानामा गन्नुहुन्छ। परिवार र लोकप्रिय विवरणहरूले नवाबको दरबारमा राख्ने दाजुभाइ बिन्दादीन महाराज र कालका प्रसादको नामबाट यो घरानालाई **कालका-बिन्दादीन घराना** पनि भनिन्छ। स्कीबाका अनुसार मार्गरेट वाकरले नवाबका दरबारी नर्तकहरू भगत नामले चिनिन्थे र नवाबका पुस्तकमा न कथक समुदायको न यी पुर्खाहरूको नाम छ भन्ने पाउनुभयो।

बिरजू महाराजको संस्था कलाश्रमले प्रकाशित गरेको पारिवारिक परम्पराले यो वंश प्रयागराज (इलाहाबाद) नजिकको हण्डियाका ब्राह्मण ईश्वरी प्रसादबाट सुरु भएको मान्छ, जसलाई सपनामा कृष्णले कथकलाई पुनः स्थापित गर्न भन्नुभएको थियो। बिरजू महाराजले स्कीबालाई आफ्ना पुर्खा इलाहाबाद नजिकको किचिकिला गाउँबाट आएको बताउनुभयो। धेरै पुस्तापछि, पारिवारिक विवरणले दुर्गा प्रसादलाई ती दाजुभाइका बुबा र ठाकुर प्रसादलाई उहाँहरूका काका वा मामा भन्छ। कौकब कद्र र सज्जाद अली मिर्जाको वाजिद अली शाहको जीवनीले उहाँहरूलाई ठाकुर प्रसादका छोरा भन्छ। दुवै विवरणले ठाकुर प्रसादलाई नवाबका नृत्य गुरु मान्छन्, यद्यपि जीवनीले राजाका आफ्नै लेखनमा न उहाँका गुरुको न कथकको नाम रहेको उल्लेख गर्छ।

स्कीबाका अनुसार लखनऊका गुरुहरू **भाव**, अर्थात् हाउभाउ र मूकाभिनयमार्फत देखाइने अनुभूतिलाई बढी महत्त्व दिन्छन्, जबकि जयपुरका नर्तकहरू गति र पदसञ्चालनमा जोड दिन्छन्। लखनऊका नर्तकहरू [**ठुमरी**](/ne-int/vocal/hindustani-classical/thumri) र ग़ज़लको विस्तार गर्छन् र गीतका शब्दमा उपज गर्छन्। पूर्णिमा शाह यो अभ्यासलाई १८औँ र १९औँ शताब्दीको लखनऊका कथक नर्तक र तवायफहरूसम्म पछ्याउनुहुन्छ। सुनील कोठारी **नजाकत**, अर्थात् कोमलता, र खूबसूरती, अर्थात् सुन्दरतालाई लखनऊको संस्कृतिसँग जोड्नुहुन्छ। पोशाक मुस्लिम र फारसी पहिरनबाट प्रभावित छ, जसमा चुडीदार सुरुवालमाथि **अँगरखा** लगाइन्छ। तबलावादक तथा इतिहासकार अनीश प्रधानका अनुसार लखनऊमा कथकको लोकप्रियताले सम्भवतः सहरको तबला घरानाको खुला शैलीको सुरुआत चिनाउँछ।

कालका प्रसादका छोराहरू अच्छन, लच्छू र शम्भू महाराजले यो वंश २०औँ शताब्दीसम्म अघि बढाउनुभयो। वाकरका अनुसार १९३० को दशकको मध्यदेखि निर्मला जोशीका दिल्लीका संस्थाहरूले वंशानुगत कथक गुरुहरूलाई नियुक्त गर्न थाले, र नृत्यमाथिको अधिकार लखनऊ र जयपुरबाट राजधानीतिर गयो। अच्छनका छोरा बिरजू महाराजले आफ्ना बुबा र त्यसपछि बुबाका दुवै दाजुभाइसँग तालिम लिनुभयो। २०१० मा वाकरले उहाँलाई लखनऊ शैलीका वर्तमान अधिकारी भन्नुभयो। उहाँले दिल्लीको कथक केन्द्रको नेतृत्व गर्नुभयो र १९९८ मा त्यहीँ कलाश्रम स्थापना गर्नुभयो।

### प्रमुख कलाकारहरू

- ठाकुर प्रसाद, १९औँ शताब्दी, वाजिद अली शाहका नृत्य गुरु मानिने, पारिवारिक विवरणमा बिन्दादीन महाराज र कालका प्रसादका काका वा मामा, अन्य विवरणमा उहाँहरूका बुबा
- दुर्गा प्रसाद, १९औँ शताब्दी, पारिवारिक विवरणमा बिन्दादीन महाराज र कालका प्रसादका बुबा
- बिन्दादीन महाराज, लखनऊ अब्जर्भरका अनुसार १८३० देखि १९१८, कालका-बिन्दादीन वंशका सह-संस्थापक र ठुमरी रचनाकार
- कालका प्रसाद, १९औँ शताब्दी, कालका-बिन्दादीन वंशका सह-संस्थापक र अच्छन, लच्छू र शम्भू महाराजका बुबा
- अच्छन महाराज, कालका प्रसादका छोरा, बिरजू महाराजका बुबा र गुरु
- लच्छू महाराज, १९०१ देखि १९७८, लखनऊको कथक केन्द्रका संस्थापक निर्देशक र बिरजू महाराजका गुरु
- शम्भू महाराज, निधन १९७०, १९५५ देखि दिल्लीमा अध्यापन, बिरजू महाराजका गुरु
- बिरजू महाराज, १९३८ देखि २०२२, लखनऊ शैलीका अधिकारी र कलाश्रमका संस्थापक

### स्रोतहरू

- Katarzyna Skiba, Cultural Geography of Kathak Dance: Streams of Tradition and Global Flows, Cracow Indological Studies 18 (2016)
- Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
- Purnima Shah, Performance of Thumri in Kathak Dance, Asian Theatre Journal 40 (2023)
- Ashish Mohan Khokar, Shambhu Maharaj, Sahapedia
- Sunil Kothari, Early memories of encounters with Birju Maharaj, Narthaki (2020)
- Kalashram, बिरजू महाराजको जीवनी (पारिवारिक विवरण)



 [Sign in to follow](/ne-int/user/login?flag_anon=follow_term-337&destination=/ne-int/markdownify/taxonomy/term/337)