---
url: 'https://kalasudha.com/ne-int/gharana/maihar-gharana'
title: 'मैहर घराना'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-17T11:36:49+00:00'
type: website
summary: 'मैहर घराना हिन्दुस्तानी वाद्यसंगीतको २०औँ शताब्दीको एक घराना हो, जुन ब्रिटिश भारतको सानो रियासत, हाल मध्य प्रदेशमा पर्ने मैहरमा अलाउद्दीन खानको वरिपरि बन्यो। सितारमा यसको परम्परा रवि शंकर र निखिल बनर्जीमार्फत अघि बढ्छ, र अलाउद्दीन खानकी छोरी अन्नपूर्णा देवीले यसलाई सुरबहारमा अघि बढाउनुभयो। मैहरको सोही शिक्षाबाट सरोदवादक र बाँसुरीवादक पनि निस्के।धेरै वाद्य सिकाउने सरोदवादक अलाउद्दीन खानले मैहरमा यो घराना स्थापना गर्नुभयो। धेरैजसो विवरणअनुसार उहाँ १९१८ मा त्यहाँको दरबारी संगीतकार बन्नुभयो, यद्यपि दरबार नामको कला संस्थाको कलाकार-परिचयले १९०७ दिन्छ। दरबारका लागि लेख्दै जमीला सिद्दीकी मैहर परम्परालाई १९औँ शताब्दीमा राख्नुहुन्छ, तर पहिलेका कुनै संगीतकारको नाम लिनुहुन्न। तानसेनको वंशका वीणावादक रामपुरका वजीर खानसँग उहाँले लिएको तालिम र उहाँका छोरा अली अकबर खानको सरोद परम्परा सेनिया-मैहर घरानाअन्तर्गत पर्छन्।निखिल बनर्जीले १९८६ मा आइरा ल्यान्डगार्टेनलाई आफ्ना गुरुले सुरसिंगार, सुरबहार र वीणाको शैली सितार र सरोदमा ल्याउनुभएको बताउनुभयो। बांग्लापीडियाले सितारमा सरोदको प्रविधि लागू गरेर सितार वादनमा परिवर्तन ल्याएको श्रेय अलाउद्दीन खानलाई दिन्छ। सोही अन्तर्वार्तामा बनर्जीले अलाउद्दीन खानले खरज, अर्थात् मन्द्र सप्तकको सा अर्थात् आधार स्वरका लागि थप मोटो तार भित्र्याउनुभएको बताउनुभयो। गेलको Encyclopedia of India ले उक्त मन्द्र तारको प्रयोगलाई अघि बढाएको श्रेय रवि शंकरलाई दिन्छ।रवि शंकरले १९३८ मा मैहरमा अध्ययन सुरु गर्नुभयो, करिब सात वर्ष बस्नुभयो र १९४१ मा अन्नपूर्णा देवीसँग विवाह गर्नुभयो। गेलको Encyclopedia of World Biography ले भारतीय संगीत परम्परालाई पश्चिममा परिचित गराउने काममा अरू कुनै व्यक्तिभन्दा बढी श्रेय उहाँलाई दिन्छ। निखिल बनर्जी (१९३१ देखि १९८६) १९४७ मा करिब १४ वा १५ वर्षको उमेरमा मैहर पुग्नुभयो र त्यहाँ करिब पाँच वर्ष अध्ययन गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले बम्बईमा चार वा पाँच वर्ष अली अकबर खानबाट सिक्नुभयो, र अन्नपूर्णा देवीबाट पनि पाठ लिइरहनुभयो। अन्नपूर्णा देवी आफ्ना दाजुभाइका पाठमा सामेल हुनुभएको थियो र उहाँले सुरबहार अपनाउनुभयो। बांग्लापीडियाले अलाउद्दीन खानका शिष्यहरूमा सितारवादक इन्द्रनील भट्टाचार्यको नाम लिन्छ।प्रमुख कलाकारहरूअलाउद्दीन खान, संस्थापक, सरोदवादक र मैहरका दरबारी संगीतकाररवि शंकर, सितार, १९३८ देखि मैहरमानिखिल बनर्जी (१९३१ देखि १९८६), सितार, १९४७ देखि मैहरमाअन्नपूर्णा देवी, सुरबहार, अलाउद्दीन खानकी छोरी र निखिल बनर्जीकी एक गुरुअली अकबर खान, सरोद, अलाउद्दीन खानका छोरा, जसले बम्बईमा निखिल बनर्जीलाई सिकाउनुभयोइन्द्रनील भट्टाचार्य, सितार, अलाउद्दीन खानका शिष्यस्रोतहरूIra Landgarten, निखिल बनर्जीसँगको अन्तर्वार्ता (1986), Raga Records का लागि पुस्तिका (1991)Mobarak Hossain Khan र Reenat Fauzia, Banglapedia (Asiatic Society of Bangladesh) मा अलाउद्दीन खान र अली अकबर खानबारेका प्रविष्टिहरूEncyclopedia of India र Encyclopedia of World Biography (Gale), रवि शंकर र अली अकबर खानबारेका प्रविष्टिहरूDarbar, जमीला सिद्दीकीको अलाउद्दीन खानबारेको फिचर र Darbar मा रहेको उहाँको कलाकार-परिचयTanvir A. Khan, अलाउद्दीन खानबारे फिचर, The Daily Star, Dhaka (2012)'
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [मैहर घराना

 ](/ne-int/gharana/maihar-gharana)

**मैहर घराना** हिन्दुस्तानी वाद्यसंगीतको २०औँ शताब्दीको एक घराना हो, जुन ब्रिटिश भारतको सानो रियासत, हाल मध्य प्रदेशमा पर्ने मैहरमा **अलाउद्दीन खान**को वरिपरि बन्यो। [सितार](/ne-int/instrumental/hindustani-classical/sitar)मा यसको परम्परा रवि शंकर र निखिल बनर्जीमार्फत अघि बढ्छ, र अलाउद्दीन खानकी छोरी अन्नपूर्णा देवीले यसलाई **सुरबहार**मा अघि बढाउनुभयो। मैहरको सोही शिक्षाबाट [सरोद](/ne-int/instrumental/hindustani-classical/sarod)वादक र बाँसुरीवादक पनि निस्के।

धेरै वाद्य सिकाउने सरोदवादक अलाउद्दीन खानले मैहरमा यो घराना स्थापना गर्नुभयो। धेरैजसो विवरणअनुसार उहाँ १९१८ मा त्यहाँको दरबारी संगीतकार बन्नुभयो, यद्यपि दरबार नामको कला संस्थाको कलाकार-परिचयले १९०७ दिन्छ। दरबारका लागि लेख्दै जमीला सिद्दीकी मैहर परम्परालाई १९औँ शताब्दीमा राख्नुहुन्छ, तर पहिलेका कुनै संगीतकारको नाम लिनुहुन्न। तानसेनको वंशका वीणावादक रामपुरका वजीर खानसँग उहाँले लिएको तालिम र उहाँका छोरा अली अकबर खानको सरोद परम्परा [सेनिया-मैहर घराना](/ne-int/gharana/senia-maihar-gharana)अन्तर्गत पर्छन्।

निखिल बनर्जीले १९८६ मा आइरा ल्यान्डगार्टेनलाई आफ्ना गुरुले सुरसिंगार, सुरबहार र वीणाको शैली सितार र सरोदमा ल्याउनुभएको बताउनुभयो। बांग्लापीडियाले सितारमा **सरोदको प्रविधि** लागू गरेर सितार वादनमा परिवर्तन ल्याएको श्रेय अलाउद्दीन खानलाई दिन्छ। सोही अन्तर्वार्तामा बनर्जीले अलाउद्दीन खानले **खरज**, अर्थात् मन्द्र सप्तकको सा अर्थात् आधार स्वरका लागि थप मोटो तार भित्र्याउनुभएको बताउनुभयो। गेलको Encyclopedia of India ले उक्त मन्द्र तारको प्रयोगलाई अघि बढाएको श्रेय रवि शंकरलाई दिन्छ।

रवि शंकरले १९३८ मा मैहरमा अध्ययन सुरु गर्नुभयो, करिब सात वर्ष बस्नुभयो र १९४१ मा अन्नपूर्णा देवीसँग विवाह गर्नुभयो। गेलको Encyclopedia of World Biography ले भारतीय संगीत परम्परालाई पश्चिममा परिचित गराउने काममा अरू कुनै व्यक्तिभन्दा बढी श्रेय उहाँलाई दिन्छ। निखिल बनर्जी (१९३१ देखि १९८६) १९४७ मा करिब १४ वा १५ वर्षको उमेरमा मैहर पुग्नुभयो र त्यहाँ करिब पाँच वर्ष अध्ययन गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले बम्बईमा चार वा पाँच वर्ष अली अकबर खानबाट सिक्नुभयो, र अन्नपूर्णा देवीबाट पनि पाठ लिइरहनुभयो। अन्नपूर्णा देवी आफ्ना दाजुभाइका पाठमा सामेल हुनुभएको थियो र उहाँले सुरबहार अपनाउनुभयो। बांग्लापीडियाले अलाउद्दीन खानका शिष्यहरूमा सितारवादक इन्द्रनील भट्टाचार्यको नाम लिन्छ।

### प्रमुख कलाकारहरू

- अलाउद्दीन खान, संस्थापक, सरोदवादक र मैहरका दरबारी संगीतकार
- रवि शंकर, सितार, १९३८ देखि मैहरमा
- निखिल बनर्जी (१९३१ देखि १९८६), सितार, १९४७ देखि मैहरमा
- अन्नपूर्णा देवी, सुरबहार, अलाउद्दीन खानकी छोरी र निखिल बनर्जीकी एक गुरु
- अली अकबर खान, सरोद, अलाउद्दीन खानका छोरा, जसले बम्बईमा निखिल बनर्जीलाई सिकाउनुभयो
- इन्द्रनील भट्टाचार्य, सितार, अलाउद्दीन खानका शिष्य

### स्रोतहरू

- Ira Landgarten, निखिल बनर्जीसँगको अन्तर्वार्ता (1986), Raga Records का लागि पुस्तिका (1991)
- Mobarak Hossain Khan र Reenat Fauzia, Banglapedia (Asiatic Society of Bangladesh) मा अलाउद्दीन खान र अली अकबर खानबारेका प्रविष्टिहरू
- Encyclopedia of India र Encyclopedia of World Biography (Gale), रवि शंकर र अली अकबर खानबारेका प्रविष्टिहरू
- Darbar, जमीला सिद्दीकीको अलाउद्दीन खानबारेको फिचर र Darbar मा रहेको उहाँको कलाकार-परिचय
- Tanvir A. Khan, अलाउद्दीन खानबारे फिचर, The Daily Star, Dhaka (2012)



 [Sign in to follow](/ne-int/user/login?flag_anon=follow_term-341&destination=/ne-int/markdownify/taxonomy/term/341)