---
url: 'https://kalasudha.com/ne-int/gharana/senia-gharana'
title: 'सेनिया घराना'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-17T11:44:25+00:00'
type: website
summary: 'सेनिया घराना हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतको एक सितार घराना हो, जसले आफ्नै इतिहासअनुसार यसका संगीतकारहरू मुहम्मद शाहको ओरालो लागेको दिल्ली दरबार छाडेर जयपुर पुगेपछि १८औँ शताब्दीको मध्यमा त्यहाँ आकार लियो। यसको नाम अकबरका १६औँ शताब्दीका दरबारी संगीतकार तानसेनबाट आएको हो, र यसका वंशानुगत संगीतकारहरू आफूलाई उहाँका वंशज मान्छन्। स्टिभन ल्यान्ड्सबर्गको इतिहासले यसलाई जयपुर सेनिया घराना भन्छ, र बीरेन्द्र किशोर रायचौधरी जयपुर वंशलाई लखनऊ र वाराणसीका पूर्वी सेनियाभन्दा छुट्टै, पश्चिमी सेनियामा राख्नुहुन्छ।घराना मसीत सेन नामले पनि लेखिने मसीत खानलाई पहिलो सितार बाज, अर्थात् वादन शैलीको श्रेय दिन्छ, र निश्चित वाद्य रचनाको एक रूप मसीतखानी गत उहाँकै नाममा छ। एलिन माइनरको इतिहास भने अन्यत्रबाट सुरु हुन्छ: खुसरो खान र उहाँका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा फिरोज खानले सितार दिल्ली ल्याएको कुराबाट। वंश रहीम सेन र उहाँका छोरा अमृत सेनसम्म अघि बढ्छ, र माइनर रहीम सेनबाट सितार संगीतमा नयाँ चरण सुरु भएको देख्नुहुन्छ। ल्यान्ड्सबर्ग पुस्ता दुई तरिकाले गन्नुहुन्छ: एक ठाउँमा रहीम सेनलाई सम्भवतः मसीत खानका पनाति र अर्को ठाउँमा अमृत सेनलाई उहाँका नाति भन्नुहुन्छ। रायचौधरी भने जयपुर वंशलाई तानसेनका छोरा तरंग खानबाट आएको मान्नुहुन्छ।सेनिया सितार रुद्र वीणा, अर्थात् बीन, र तानसेनले गाउने दरबारी गायन विधा ध्रुपदमा आधारित छ, र ल्यान्ड्सबर्ग मसीत खानलाई सेनिया बीनकार भन्नुहुन्छ। मिँड, अर्थात् स्वरबीचको सरकाइ, र गमक, अर्थात् स्वरको भारी कम्पनजस्ता बीनका प्रविधि सितारमा सरे, र माइनर यो परिवर्तन पछ्याउँदै सेनिया शैलीको विश्लेषणमा एउटा अध्याय टुङ्ग्याउनुहुन्छ। आफ्ना गुरु मुश्ताक अली खानबारेको विवरणमा देबू चौधरी युक्ति, अर्थात् सांगीतिक तर्कलाई सेनिया सिद्धान्त भन्नुहुन्छ।अमृत सेनले जयपुर दरबारमा महाराजा राम सिंहको सेवा गर्नुभयो, र ल्यान्ड्सबर्ग अमृत सेनका शिष्यहरूमा इमदाद खानको नाम राख्नुहुन्छ। जेम्स स्याडलर ह्यामिल्टनका अनुसार इमदाद खानले कलकत्तामा छुट्टै शैली, इमदादखानी बाज निर्माण गर्नुभयो, जसलाई इटावा घरानाले अघि बढायो। ल्यान्ड्सबर्ग दुई ठाउँमा बरकतुल्ला खानका दुई फरक गुरुको नाम लिनुहुन्छ: अमृत सेन र उहाँका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा अमीर खान। वाराणसीमा भेट भएपछि बरकतुल्ला खानले सुरबहारवादक आशिक अली खानलाई सितार सिकाउनुभयो। आशिक अली खान र उहाँका छोरा मुश्ताक अली खानले शिष्य-परम्परामार्फत यो वंश अघि बढाउनुभयो, र मुश्ताक अली खानले १९६८ मा संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार पाउनुभयो। उहाँका शिष्य देबू चौधरीले दिल्ली विश्वविद्यालयमा अध्यापन गर्नुभयो र पद्मभूषणबाट सम्मानित हुनुभयो। उहाँका छोरा र शिष्य प्रतीक चौधरीले पनि त्यहीँ पढाउनुभयो, र बुबाको निधनको केही दिनपछि, ६ मे २०२१ मा उहाँको निधन भयो।प्रमुख कलाकारहरूतानसेन, अकबरको दरबारका १६औँ शताब्दीका ध्रुपद गायक, जसलाई वंशानुगत परम्परा आफ्नो पुर्खा मान्छमसीत खान (मसीत सेन), जसलाई वंशले पहिलो सितार बाज र मसीतखानी गतको श्रेय दिन्छअमृत सेन, निधन १८९३, जयपुर दरबारका सितारवादकबरकतुल्ला खान, निधन १९३०, १९०४ मा रेकर्डिङ गरिएका सितारवादक र आशिक अली खानका गुरुआशिक अली खान, सुरबहार र सितारवादक, मुश्ताक अली खानका बुबा र गुरुमुश्ताक अली खान, १९११ देखि १९८९, सितारवादक र १९६८ मा संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार विजेतादेबू चौधरी, १९३५ देखि २०२१, सितारवादक र दिल्ली विश्वविद्यालयमा अध्यापन गर्ने गुरुप्रतीक चौधरी, निधन २०२१, सितारवादक र देबू चौधरीका छोरास्रोतहरूBirendra Kishore Roychoudhury, Senia gharana of Rampur, Sangeet Natak no. 29 (1973)Jayasri Banerjee, Allyn Miner को Sitar and Sarod in the 18th and 19th Centuries माथिको समीक्षा, Sangeet Natak (1997)Suneera Kasliwal, James Sadler Hamilton को Sitar Music in Calcutta माथिको समीक्षा, Sangeet Natak (1991)Debu Chaudhuri, मुश्ताक अली खानबारेको विवरण (RaagGiri Trust ले प्रकाशित गरेको पाठ)Steven Landsberg, जयपुर सेनिया घरानाको वंश-इतिहासBanglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, Gharana र Dhrupad शीर्षकका प्रविष्टिहरू'
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [सेनिया घराना

 ](/ne-int/gharana/senia-gharana)

**सेनिया घराना** हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतको एक [सितार](/ne-int/instrumental/hindustani-classical/sitar) घराना हो, जसले आफ्नै इतिहासअनुसार यसका संगीतकारहरू मुहम्मद शाहको ओरालो लागेको दिल्ली दरबार छाडेर जयपुर पुगेपछि १८औँ शताब्दीको मध्यमा त्यहाँ आकार लियो। यसको नाम अकबरका १६औँ शताब्दीका दरबारी संगीतकार तानसेनबाट आएको हो, र यसका वंशानुगत संगीतकारहरू आफूलाई उहाँका वंशज मान्छन्। स्टिभन ल्यान्ड्सबर्गको इतिहासले यसलाई **जयपुर सेनिया घराना** भन्छ, र बीरेन्द्र किशोर रायचौधरी जयपुर वंशलाई लखनऊ र वाराणसीका पूर्वी सेनियाभन्दा छुट्टै, पश्चिमी सेनियामा राख्नुहुन्छ।

घराना मसीत सेन नामले पनि लेखिने **मसीत खान**लाई पहिलो सितार बाज, अर्थात् वादन शैलीको श्रेय दिन्छ, र निश्चित वाद्य रचनाको एक रूप **मसीतखानी गत** उहाँकै नाममा छ। एलिन माइनरको इतिहास भने अन्यत्रबाट सुरु हुन्छ: खुसरो खान र उहाँका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा फिरोज खानले सितार दिल्ली ल्याएको कुराबाट। वंश रहीम सेन र उहाँका छोरा अमृत सेनसम्म अघि बढ्छ, र माइनर रहीम सेनबाट सितार संगीतमा नयाँ चरण सुरु भएको देख्नुहुन्छ। ल्यान्ड्सबर्ग पुस्ता दुई तरिकाले गन्नुहुन्छ: एक ठाउँमा रहीम सेनलाई सम्भवतः मसीत खानका पनाति र अर्को ठाउँमा अमृत सेनलाई उहाँका नाति भन्नुहुन्छ। रायचौधरी भने जयपुर वंशलाई तानसेनका छोरा तरंग खानबाट आएको मान्नुहुन्छ।

सेनिया सितार **रुद्र वीणा**, अर्थात् बीन, र तानसेनले गाउने दरबारी गायन विधा **ध्रुपद**मा आधारित छ, र ल्यान्ड्सबर्ग मसीत खानलाई सेनिया बीनकार भन्नुहुन्छ। मिँड, अर्थात् स्वरबीचको सरकाइ, र गमक, अर्थात् स्वरको भारी कम्पनजस्ता बीनका प्रविधि सितारमा सरे, र माइनर यो परिवर्तन पछ्याउँदै सेनिया शैलीको विश्लेषणमा एउटा अध्याय टुङ्ग्याउनुहुन्छ। आफ्ना गुरु मुश्ताक अली खानबारेको विवरणमा देबू चौधरी युक्ति, अर्थात् सांगीतिक तर्कलाई सेनिया सिद्धान्त भन्नुहुन्छ।

अमृत सेनले जयपुर दरबारमा महाराजा राम सिंहको सेवा गर्नुभयो, र ल्यान्ड्सबर्ग अमृत सेनका शिष्यहरूमा इमदाद खानको नाम राख्नुहुन्छ। जेम्स स्याडलर ह्यामिल्टनका अनुसार इमदाद खानले कलकत्तामा छुट्टै शैली, इमदादखानी बाज निर्माण गर्नुभयो, जसलाई [इटावा घराना](/ne-int/gharana/etawah-gharana)ले अघि बढायो। ल्यान्ड्सबर्ग दुई ठाउँमा बरकतुल्ला खानका दुई फरक गुरुको नाम लिनुहुन्छ: अमृत सेन र उहाँका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा अमीर खान। वाराणसीमा भेट भएपछि बरकतुल्ला खानले [सुरबहार](/ne-int/instrumental/hindustani-classical/surbahar)वादक आशिक अली खानलाई सितार सिकाउनुभयो। आशिक अली खान र उहाँका छोरा मुश्ताक अली खानले शिष्य-परम्परामार्फत यो वंश अघि बढाउनुभयो, र मुश्ताक अली खानले १९६८ मा संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार पाउनुभयो। उहाँका शिष्य देबू चौधरीले दिल्ली विश्वविद्यालयमा अध्यापन गर्नुभयो र पद्मभूषणबाट सम्मानित हुनुभयो। उहाँका छोरा र शिष्य प्रतीक चौधरीले पनि त्यहीँ पढाउनुभयो, र बुबाको निधनको केही दिनपछि, ६ मे २०२१ मा उहाँको निधन भयो।

### प्रमुख कलाकारहरू

- तानसेन, अकबरको दरबारका १६औँ शताब्दीका ध्रुपद गायक, जसलाई वंशानुगत परम्परा आफ्नो पुर्खा मान्छ
- मसीत खान (मसीत सेन), जसलाई वंशले पहिलो सितार बाज र मसीतखानी गतको श्रेय दिन्छ
- अमृत सेन, निधन १८९३, जयपुर दरबारका सितारवादक
- बरकतुल्ला खान, निधन १९३०, १९०४ मा रेकर्डिङ गरिएका सितारवादक र आशिक अली खानका गुरु
- आशिक अली खान, सुरबहार र सितारवादक, मुश्ताक अली खानका बुबा र गुरु
- मुश्ताक अली खान, १९११ देखि १९८९, सितारवादक र १९६८ मा संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार विजेता
- देबू चौधरी, १९३५ देखि २०२१, सितारवादक र दिल्ली विश्वविद्यालयमा अध्यापन गर्ने गुरु
- प्रतीक चौधरी, निधन २०२१, सितारवादक र देबू चौधरीका छोरा

### स्रोतहरू

- Birendra Kishore Roychoudhury, Senia gharana of Rampur, Sangeet Natak no. 29 (1973)
- Jayasri Banerjee, Allyn Miner को Sitar and Sarod in the 18th and 19th Centuries माथिको समीक्षा, Sangeet Natak (1997)
- Suneera Kasliwal, James Sadler Hamilton को Sitar Music in Calcutta माथिको समीक्षा, Sangeet Natak (1991)
- Debu Chaudhuri, मुश्ताक अली खानबारेको विवरण (RaagGiri Trust ले प्रकाशित गरेको पाठ)
- Steven Landsberg, जयपुर सेनिया घरानाको वंश-इतिहास
- Banglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, Gharana र Dhrupad शीर्षकका प्रविष्टिहरू



 [Sign in to follow](/ne-int/user/login?flag_anon=follow_term-351&destination=/ne-int/markdownify/taxonomy/term/351)