ଆଗ୍ରା ଘରାନା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ କଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତର ଏକ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଘରାନା। ଏହାର ନାମ ଆଗ୍ରା ସହରରୁ ଆସିଛି, ଏବଂ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରୂପ ନେଇଥିବା ଏହାର ଖ୍ୟାଲ ଶୈଳୀ ପାଇଁ ଏହା ପରିଚିତ। ଏହାର ଗାୟକମାନେ ଖ୍ୟାଲ ସହିତ ଧ୍ରୁପଦ ଓ ଧମାରକୁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଠୁମରୀ, ଟପ୍ପା, ତରାନା ଓ ହୋରୀ ଗାଆନ୍ତି। ବିବାହ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଗ୍ରା ପରିବାର ମେହବୁବ ଖାନଙ୍କ ଅତରୌଲୀ ପରିବାର ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିଲା; ମେହବୁବ ଖାନ ଦରସ ପିୟା ନାମରେ ରଚନା କରୁଥିଲେ। ଏହି ମିଳିତ ପରମ୍ପରା ଆଗ୍ରା-ଅତରୌଲୀ ଘରାନା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।
ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରା ଏହି ବଂଶଧାରାକୁ ନୌହାର ବାଣୀ ସହିତ ଯୋଡ଼େ, ଯାହା ପୁରୁଣା ଧ୍ରୁପଦ ଶୈଳୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଏବଂ ନାୟକ ଗୋପାଲଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼େ, ଯାହାଙ୍କୁ ଏକ ମୌଖିକ ଇତିହାସ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖିଲଜୀଙ୍କ ଶାସନକାଳ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରେ। ସେହି ପରମ୍ପରା ଆକବରଙ୍କ ଦରବାରର ଧ୍ରୁପଦ ଗାୟକ ହାଜୀ ସୁଜାନ ଖାନଙ୍କୁ ଏହାର ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣେ, ଯଦିଓ ଗୋଟିଏ ବଂଶତାଲିକା ଏହି ବଂଶଧାରାକୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ବିଚିତ୍ର ସିଂହଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଏ। ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସରସ ରଙ୍ଗ ନାମରେ ପରିଚିତ ଦାୟମ ଖାନ ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ରଙ୍ଗ ନାମରେ ପରିଚିତ ତାଙ୍କ ପୁଅ କାୟମ ଖାନ ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଧ୍ରୁପଦ ଓ ଧମାର ଗାଉଥିଲେ, ଏବଂ କିଛି ଲେଖକ ସରସ ରଙ୍ଗଙ୍କୁ ଘରାନାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ବୋଲି କହନ୍ତି। କାୟମ ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ଘଗ୍ଗେ ଖୁଦା ବକ୍ସ (ପ୍ରାୟ ୧୭୯୦-୧୮୮୦) ପରିବାରକୁ ଖ୍ୟାଲ ଆଣିଥିଲେ, ଏବଂ ଭଙ୍ଗା ଗଳା ପାଇଁ ସେ ଘଗ୍ଗେ ନାମ ପାଇଥିଲେ। ସେ ଗ୍ୱାଲିୟରରେ ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସଙ୍କ ପାଖରେ ଖ୍ୟାଲ ଶିଖିଥିଲେ, ଅନେକ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ବାର ବର୍ଷ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ। ତା’ପରେ ସେ ପରିବାରର ଧ୍ରୁପଦ ତାଲିମକୁ ଗ୍ୱାଲିୟର ଖ୍ୟାଲ ସହିତ ମିଶାଇଲେ, ଏବଂ ସେହି ମିଶ୍ରଣ ଆଗ୍ରା ଗାୟକୀ ହେଲା, ଅର୍ଥାତ୍ ଘରାନାର ଗାୟନ ଶୈଳୀ।
ଆଗ୍ରାର ଗାୟକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ନୋମ-ତୋମ ଆଲାପ ଦେଇ ଖ୍ୟାଲ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଏହା ଧ୍ରୁପଦ ଶୈଳୀର ଏକ ଉପକ୍ରମ, ଯାହା ଖ୍ୟାଲ ଘରାନାଗୁଡ଼ିକରେ ବିରଳ। ସ୍ୱର ଭରପୂର ଓ ଖୋଲା ଗଳାର, ଏବଂ ତଳ ସପ୍ତକରେ ଏହାର ଓଜନ ରହେ। ଗାୟକମାନେ ବନ୍ଦିଶ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥିର ରଚନାଟିକୁ ପୂରା ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି, ତା’ପରେ ଲୟକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ତାଳ (ମାତ୍ରାର ଚକ୍ର) ଉପରେ ଛନ୍ଦର ଖେଳ: ଧମାର ଶୈଳୀରୁ ଆସିଥିବା ବୋଲ-ବାଁଟ, ଯାହା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତାଳର ମାତ୍ରା ଉପରେ ବାଣ୍ଟିଦିଏ, ଏବଂ ବୋଲ-ତାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଗାଉଥିବା ଦ୍ରୁତ ତାନ।
ଖୁଦା ବକ୍ସ ନିଜ ଭାଇ ବା ଭଉଣୀଙ୍କ ପୁଅ ଶେର ଖାନ ଏବଂ ନିଜ ପୁଅ ଗୁଲାମ ଅବ୍ବାସ ଖାନ ଓ କଲ୍ଲନ ଖାନଙ୍କୁ ତାଲିମ ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଶୈଳୀର ମୁଖ୍ୟ ବାହକ ଥିଲେ। ସେ ପରିବାର ବାହାରର ଶିବ ଦୀନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଅନେକ ଆକଳନ ଅନୁସାରେ ଶେର ଖାନ ପ୍ରାୟ ୧୮୪୦ ମସିହାରେ ଏହି ଶୈଳୀକୁ ବମ୍ବେ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସହରଟି ଘରାନାର ଏକ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଉଠିଲା। ଗୁଲାମ ଅବ୍ବାସ ଖାନଙ୍କ ଝିଅର ପୁଅ ଫୈୟାଜ ଖାନ (୧୮୮୬-୧୯୫୦) ପ୍ରେମ ପିୟା ନାମରେ ରଚନା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ଆଗ୍ରା ଗାୟକ ହୋଇଥିଲେ। ଶେର ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ନତ୍ଥନ ଖାନ ଭାସ୍କରବୁଆ ବଖଲେଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ପିୟା ନାମରେ ରଚନା କରୁଥିବା ନତ୍ଥନ ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ବିଲାୟତ ହୁସେନ ଖାନ ୧୯୩୬ ମସିହାରେ ବମ୍ବେରେ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରସାରକ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ଘଗ୍ଗେ ଖୁଦା ବକ୍ସ, ପ୍ରାୟ ୧୭୯୦-୧୮୮୦, ଆଗ୍ରା ପରମ୍ପରାକୁ ଖ୍ୟାଲ ଆଣିବାର ଶ୍ରେୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ
- ଶେର ଖାନ, ଖୁଦା ବକ୍ସଙ୍କ ଭାଇ ବା ଭଉଣୀଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟ, ଏହି ଶୈଳୀକୁ ବମ୍ବେ ନେଇଥିଲେ
- ନତ୍ଥନ ଖାନ, ୧୮୪୦-୧୯୦୧, ଶେର ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ଭାସ୍କରବୁଆ ବଖଲେଙ୍କ ଗୁରୁ
- ଜୋହରାବାଈ ଆଗ୍ରେୱାଲୀ, ୧୮୬୮-୧୯୧୩, କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ, ଯାହାଙ୍କ ରେକର୍ଡିଂ ଆଗ୍ରା ଗାୟନର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ରେକର୍ଡିଂ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଏ
- ଫୈୟାଜ ଖାନ, ୧୮୮୬-୧୯୫୦ (ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସ ୧୮୮୧ ଦେଇଛି), କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ପ୍ରେମ ପିୟା ନାମରେ ରଚନାକାର, ବରୋଦାର ଦରବାରୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ
- ବିଲାୟତ ହୁସେନ ଖାନ, ୧୮୯୫-୧୯୬୨ (ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସ ୧୮୯୨ ଦେଇଛି), ଗୁରୁ ଏବଂ ପ୍ରାଣ ପିୟା ନାମରେ ରଚନାକାର
- ଖାଦିମ ହୁସେନ ଖାନ, ୧୯୦୭-୧୯୯୩ (ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସ ୧୯୦୫ ଦେଇଛି), କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ସଜନ ପିୟା ନାମରେ ରଚନାକାର
ଉତ୍ସ
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- N. Jayavanth Rao, ଆଗ୍ରା ଘରାନା ବିଷୟରେ ଦୁଇଟି ଲେଖା, Sahapedia (ତାରିଖ ନାହିଁ)
- Malini Nair, After 90 years, Agra gharana has moved out of its home in Mumbai, Scroll.in (2025)
- SwarGanga Music Foundation, Agra gharana (ତାରିଖ ନାହିଁ)