--- url: 'https://kalasudha.com/or-int/gharana/benares-gharana-thumri' title: 'ବନାରସ ଘରାନା (ଠୁମରୀ)' author: name: Anonymous updated: '2026-11-05T00:11:44+00:00' type: website summary: 'ଠୁମରୀର ବନାରସ ଘରାନା ହେଉଛି ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ବା ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳୀୟ ଶୈଳୀର ବାରାଣସୀ ଶାଖା, ଯାହା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଠୁମରୀ ଗାୟନର ଏକ ଧାରା। ଏହା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଓ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଲେଖକମାନେ ଏହାକୁ ବନାରସ ଅଙ୍ଗ ଓ ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଗାୟକୀ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହା ଓ ରାମ ସହାୟଙ୍କ ବିକଶିତ ବନାରସ ତବଲା ଘରାନା ଦୁଇଟି ଅଲଗା ପରମ୍ପରା, ଏବଂ ରାମ ବାଲକ ମିଶ୍ରଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜାଯାଉଥିବା ମିଶ୍ର ପରିବାରର ଖ୍ୟାଲ ଧାରାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଲଗା। ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଏକକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ତାରିଖର ନାମ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।ଠୁମରୀର ମୂଳ ପୂରବ ଅଞ୍ଚଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ଓ ବିହାରର ଲୋକସଙ୍ଗୀତରେ, ଏବଂ ଏହାର ଗୀତ, ଅଧିକାଂଶ ଅୱଧୀ ଓ ବ୍ରଜ ଭାଷାରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ରାଧାଙ୍କ ବିରହ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ। ୧୮୫୬ରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଅୱଧକୁ ଅଧିକାର କରିବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ନୌରେ ୱାଜିଦ ଅଲି ଶାହଙ୍କ ଦରବାରର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଚାରିଆଡ଼େ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ପିଟର ମାନୁଏଲଙ୍କ ଲେଖା ଅନୁସାରେ ବନାରସରେ ବୋଲ ବନାଓ ଠୁମରୀ ଜନ୍ମ ନେଲା ଓ ଶୀଘ୍ର ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଙ୍ଗୀତ ମହଲରେ ବ୍ୟାପିଗଲା। ମାନୁଏଲ ବନାରସ ଶୈଳୀକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିବା ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୌଜୁଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ନାମ ନିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଚୈତନ୍ୟ ଦେସାଈ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଓ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବନାରସର ସେହି ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଥମେ ଠୁମରୀକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରଚନା ଭାବେ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ଚୌକ ଓ ଦାଲମଣ୍ଡିର ତୱାୟଫ ଗାୟିକାମାନେ ଚୈତୀ ଓ କଜରୀ ଭଳି ଋତୁଗୀତ ସହିତ ବୋଲ ବନାଓକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଥିଲେ। ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ଟପ୍ପା ଗୁରୁ ଶମ୍ମୁ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ରସୁଲନ ବାଈଙ୍କୁ ବନାରସର ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଟପ୍ପେ କୀ ଠୁମରୀ ଧାରାରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା। ମୋହନ ନାଡକର୍ଣ୍ଣୀ ବନାରସ ଧାରାରେ ଟପ୍ପାର ଏକ ଉପାଦାନ ଶୁଣନ୍ତି।ବୋଲ ବନାଓରେ ଗାୟକ ଏକ ଛୋଟ ପାଠ୍ୟକୁ ବାକ୍ୟାଂଶ ପରେ ବାକ୍ୟାଂଶ କରି ଗାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଶବ୍ଦକୁ ବଦଳୁଥିବା ସୁରର ରୂପରେ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଅର୍ଥ ଓ ଭାବ ଫୁଟି ନ ଉଠେ। ସୁଶୀଲା ମିଶ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର, ମୀଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଠସ୍ୱରର ଉଠାଣି-ପଡ଼ାଣିକୁ ବନାରସ ଶୈଳୀର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନ୍ତି। ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନ ଗିରିଜା ଦେବୀଙ୍କ ପୁକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଡାକିବା ଭଳି ବାକ୍ୟାଂଶ, ଯାହା ଗୀତର ନାୟିକାଙ୍କ ବିରହକୁ ସ୍ୱର ଦିଏ। ପରିବେଷଣ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଦ୍ରୁତ ଲଗ୍ଗୀ ସହିତ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ତବଲା ବାଦକ ତାତ୍କ୍ଷଣିକ ବାଦନ କରନ୍ତି।ବନାରସର ମିଶ୍ର ପରିବାରର ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୈଳୀକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥିଲେ। ମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଜେଜେବାପା ବା ଅଜା ରାମେଶ୍ୱର ପ୍ରସାଦଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ, ତା’ପରେ ବାରାଣସୀର ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କ ପାଖରେ। ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ସାରଙ୍ଗୀ ବାଦକ ସିୟାଜୀ ମହାରାଜଙ୍କ ପାଖରେ, ତା’ପରେ ରଜବ ଅଲି ଖାନ ଓ ଇନାୟତ ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ତାଲିମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କୁ ନିଜର ମୁଖ୍ୟ ଗୁରୁ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଠୁମରୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନାରସ ଅଙ୍ଗର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଖ୍ୟାଲର ଉପାଦାନ ମିଶାଇଥିଲେ। ସରଜୁ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର ଓ ଶ୍ରୀଚନ୍ଦ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଗିରିଜା ଦେବୀ ଆଇଟିସି ସଙ୍ଗୀତ ରିସର୍ଚ୍ଚ ଏକାଡେମୀ ଓ ବନାରସ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶୈଳୀକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଦେଇଥିଲେ।ପ୍ରମୁଖ କଳାକାରମୌଜୁଦ୍ଦୀନ ଖାନ, ଠୁମରୀ ଓ ଦାଦ୍ରା କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ବନାରସ ଠୁମରୀକୁ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିବା ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୨୬ (ଜନ୍ମ ୧୮୭୫ ବା ୧୮୭୮ ବୋଲି ଦିଆଯାଏ)ରସୁଲନ ବାଈ, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଠୁମରୀ ଓ ଟପ୍ପା କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ, ୧୯୫୭ରେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାରବଡ଼େ ରାମଦାସ, ବାରାଣସୀର କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ଓ ମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଗୁରୁମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଓ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଜନ୍ମ ୧୯୦୬ (କିଛି ରେକର୍ଡରେ ୧୯୦୮), ୧୯୮୩ରେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାରସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ, ଠୁମରୀ ଗାୟିକା ଓ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୭୭ (ଜନ୍ମ ବର୍ଷ ସୁଶୀଲା ମିଶ୍ରଙ୍କ ମତରେ ୧୯୦୩, ପିଟର ମାନୁଏଲଙ୍କ ମତରେ ୧୯୦୮)ଗିରିଜା ଦେବୀ, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଠୁମରୀ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଓ ଗୁରୁ, ୧୯୨୯-୨୦୧୭ଛନ୍ନୁଲାଲ ମିଶ୍ର, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଠୁମରୀ ଓ ଖ୍ୟାଲ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ, ୧୯୩୬-୨୦୨୫ଉତ୍ସSusheela Misra, Great Masters of Hindustani Music (1981)Peter Manuel, Thumri, Ghazal, and Modernity in Hindustani Music Culture, Joep Bor ଓ ଅନ୍ୟମାନେ (ସମ୍ପାଦିତ), Hindustani Music: Thirteenth to Twentieth Centuries (2010) ଗ୍ରନ୍ଥରେ, ଓ Thumri in Historical and Stylistic Perspectives (1989)Mohan Nadkarni ଓ Chaitanya Desai, R. C. Mehta (ସମ୍ପାଦିତ), Thumri: Tradition and Trends, Indian Musicological Society (1990) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଲେଖାSangeet Natak Akademi, ରସୁଲନ ବାଈ (1957) ଓ ମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ରଙ୍କ (1983) ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଶସ୍ତିAneesh Pradhan, Scroll ରେ ଲେଖା (2017 ଓ 2024)Abhilasha Ojha, The Journey of Thumri, Museum of Art and Photography, Bengaluru (2021)' tags: - 'Lucknow Gharana (Thumri)' image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' published: true og: site_name: KalaSudha 'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' 'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' 'image:type': image/svg+xml 'image:alt': KalaSudha --- # ବନାରସ ଘରାନା (ଠୁମରୀ) बनारस घराना (ठुमरी) Vocal Gharana Varanasi Late 19th century **ଠୁମରୀର ବନାରସ ଘରାନା** ହେଉଛି **ପୂରବ ଅଙ୍ଗ** ବା ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳୀୟ ଶୈଳୀର ବାରାଣସୀ ଶାଖା, ଯାହା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ [ଠୁମରୀ](/or-int/vocal/hindustani-classical/thumri) ଗାୟନର ଏକ ଧାରା। ଏହା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଓ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଲେଖକମାନେ ଏହାକୁ ବନାରସ ଅଙ୍ଗ ଓ ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଗାୟକୀ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହା ଓ ରାମ ସହାୟଙ୍କ ବିକଶିତ [ବନାରସ ତବଲା ଘରାନା](/or-int/gharana/benares-gharana-tabla) ଦୁଇଟି ଅଲଗା ପରମ୍ପରା, ଏବଂ ରାମ ବାଲକ ମିଶ୍ରଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜାଯାଉଥିବା ମିଶ୍ର ପରିବାରର ଖ୍ୟାଲ ଧାରାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଲଗା। ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଏକକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ତାରିଖର ନାମ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଠୁମରୀର ମୂଳ ପୂରବ ଅଞ୍ଚଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ଓ ବିହାରର ଲୋକସଙ୍ଗୀତରେ, ଏବଂ ଏହାର ଗୀତ, ଅଧିକାଂଶ ଅୱଧୀ ଓ ବ୍ରଜ ଭାଷାରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ରାଧାଙ୍କ ବିରହ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ। ୧୮୫୬ରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଅୱଧକୁ ଅଧିକାର କରିବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ନୌରେ ୱାଜିଦ ଅଲି ଶାହଙ୍କ ଦରବାରର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଚାରିଆଡ଼େ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ପିଟର ମାନୁଏଲଙ୍କ ଲେଖା ଅନୁସାରେ ବନାରସରେ **ବୋଲ ବନାଓ** ଠୁମରୀ ଜନ୍ମ ନେଲା ଓ ଶୀଘ୍ର ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଙ୍ଗୀତ ମହଲରେ ବ୍ୟାପିଗଲା। ମାନୁଏଲ ବନାରସ ଶୈଳୀକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିବା ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୌଜୁଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ନାମ ନିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଚୈତନ୍ୟ ଦେସାଈ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଓ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବନାରସର ସେହି ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଥମେ ଠୁମରୀକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରଚନା ଭାବେ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ଚୌକ ଓ ଦାଲମଣ୍ଡିର ତୱାୟଫ ଗାୟିକାମାନେ ଚୈତୀ ଓ କଜରୀ ଭଳି ଋତୁଗୀତ ସହିତ ବୋଲ ବନାଓକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଥିଲେ। ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ଟପ୍ପା ଗୁରୁ ଶମ୍ମୁ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ରସୁଲନ ବାଈଙ୍କୁ ବନାରସର ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଟପ୍ପେ କୀ ଠୁମରୀ ଧାରାରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା। ମୋହନ ନାଡକର୍ଣ୍ଣୀ ବନାରସ ଧାରାରେ ଟପ୍ପାର ଏକ ଉପାଦାନ ଶୁଣନ୍ତି। ବୋଲ ବନାଓରେ ଗାୟକ ଏକ ଛୋଟ ପାଠ୍ୟକୁ ବାକ୍ୟାଂଶ ପରେ ବାକ୍ୟାଂଶ କରି ଗାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଶବ୍ଦକୁ ବଦଳୁଥିବା ସୁରର ରୂପରେ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଅର୍ଥ ଓ ଭାବ ଫୁଟି ନ ଉଠେ। ସୁଶୀଲା ମିଶ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର, ମୀଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଠସ୍ୱରର ଉଠାଣି-ପଡ଼ାଣିକୁ ବନାରସ ଶୈଳୀର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନ୍ତି। ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନ ଗିରିଜା ଦେବୀଙ୍କ **ପୁକାର** ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଡାକିବା ଭଳି ବାକ୍ୟାଂଶ, ଯାହା ଗୀତର ନାୟିକାଙ୍କ ବିରହକୁ ସ୍ୱର ଦିଏ। ପରିବେଷଣ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଦ୍ରୁତ **ଲଗ୍ଗୀ** ସହିତ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ତବଲା ବାଦକ ତାତ୍କ୍ଷଣିକ ବାଦନ କରନ୍ତି। ବନାରସର ମିଶ୍ର ପରିବାରର ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୈଳୀକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥିଲେ। ମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଜେଜେବାପା ବା ଅଜା ରାମେଶ୍ୱର ପ୍ରସାଦଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ, ତା’ପରେ ବାରାଣସୀର ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କ ପାଖରେ। ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ସାରଙ୍ଗୀ ବାଦକ ସିୟାଜୀ ମହାରାଜଙ୍କ ପାଖରେ, ତା’ପରେ ରଜବ ଅଲି ଖାନ ଓ ଇନାୟତ ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ତାଲିମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କୁ ନିଜର ମୁଖ୍ୟ ଗୁରୁ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଠୁମରୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନାରସ ଅଙ୍ଗର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଖ୍ୟାଲର ଉପାଦାନ ମିଶାଇଥିଲେ। ସରଜୁ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର ଓ ଶ୍ରୀଚନ୍ଦ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଗିରିଜା ଦେବୀ ଆଇଟିସି ସଙ୍ଗୀତ ରିସର୍ଚ୍ଚ ଏକାଡେମୀ ଓ ବନାରସ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶୈଳୀକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଦେଇଥିଲେ। ### ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର - ମୌଜୁଦ୍ଦୀନ ଖାନ, ଠୁମରୀ ଓ ଦାଦ୍ରା କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ବନାରସ ଠୁମରୀକୁ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିବା ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୨୬ (ଜନ୍ମ ୧୮୭୫ ବା ୧୮୭୮ ବୋଲି ଦିଆଯାଏ) - ରସୁଲନ ବାଈ, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଠୁମରୀ ଓ ଟପ୍ପା କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ, ୧୯୫୭ରେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର - ବଡ଼େ ରାମଦାସ, ବାରାଣସୀର କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ଓ ମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଗୁରୁ - ମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଓ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଜନ୍ମ ୧୯୦୬ (କିଛି ରେକର୍ଡରେ ୧୯୦୮), ୧୯୮୩ରେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର - ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ, ଠୁମରୀ ଗାୟିକା ଓ ବଡ଼େ ରାମଦାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୭୭ (ଜନ୍ମ ବର୍ଷ ସୁଶୀଲା ମିଶ୍ରଙ୍କ ମତରେ ୧୯୦୩, ପିଟର ମାନୁଏଲଙ୍କ ମତରେ ୧୯୦୮) - ଗିରିଜା ଦେବୀ, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଠୁମରୀ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଓ ଗୁରୁ, ୧୯୨୯-୨୦୧୭ - ଛନ୍ନୁଲାଲ ମିଶ୍ର, ପୂରବ ଅଙ୍ଗ ଠୁମରୀ ଓ ଖ୍ୟାଲ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ, ୧୯୩୬-୨୦୨୫ ### ଉତ୍ସ - Susheela Misra, Great Masters of Hindustani Music (1981) - Peter Manuel, Thumri, Ghazal, and Modernity in Hindustani Music Culture, Joep Bor ଓ ଅନ୍ୟମାନେ (ସମ୍ପାଦିତ), Hindustani Music: Thirteenth to Twentieth Centuries (2010) ଗ୍ରନ୍ଥରେ, ଓ Thumri in Historical and Stylistic Perspectives (1989) - Mohan Nadkarni ଓ Chaitanya Desai, R. C. Mehta (ସମ୍ପାଦିତ), Thumri: Tradition and Trends, Indian Musicological Society (1990) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଲେଖା - Sangeet Natak Akademi, ରସୁଲନ ବାଈ (1957) ଓ ମହାଦେବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ରଙ୍କ (1983) ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଶସ୍ତି - Aneesh Pradhan, Scroll ରେ ଲେଖା (2017 ଓ 2024) - Abhilasha Ojha, The Journey of Thumri, Museum of Art and Photography, Bengaluru (2021) [Sign in to follow](/or-int/user/login?flag_anon=follow_term-321&destination=/or-int/markdownify/taxonomy/term/321) [ ସେୟାର କରନ୍ତୁ ](/or-int/share/term/321) ### ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ ପ୍ରକାର Vocal Gharana ଉତ୍ପତ୍ତି Varanasi Era Late 19th century ## Origins & History Thumri first flourished in Lucknow under Wajid Ali Shah, as a song form tied to Kathak dance. Peter Manuel dates the British annexation of Awadh to 1856, after which the court's performers dispersed, many to Calcutta with the deposed nawab. Abhilasha Ojha traces others to Kanpur, Bihar and Banaras. In Banaras, Manuel writes, bol banao thumri emerged and soon spread through Hindustani music circles. The style has no single founder. Manuel credits Bhaiya Saheb Ganpat Rao (died 1920) and **Mauzuddin Khan** (1878-1926) with popularising the Benares thumri. Chaitanya Desai counts Vidhyadhari, Shrichand Mishra and Bade Ramdas among the singers, mainly of Banaras, who first developed thumri as an independent composition. Courtesan singers of the Chowk and Dal Mandi, the tawaifs, kept bol banao and its seasonal songs alive. Manuel treats the years 1870 to 1920 as thumri's transition and dates the mature bol banao thumri from 1920. > "my thumri is fully of the Banaras ang, I incorporate elements of the Khayal" > > — Siddheshwari Devi > > quoted in Susheela Misra, Great Masters of Hindustani Music (1981) ## ଐତିହାସିକ ସମୟରେଖା 1856 ### Annexation of Awadh The British annex Awadh, and the performers of Wajid Ali Shah's court in Lucknow disperse to other cities, among them Calcutta and Banaras. 1920 ### Mature bol banao thumri Peter Manuel dates the mature bol banao thumri from this year, after a transition he places between 1870 and 1920. 1957 ### Akademi award for Rasoolan Bai Rasoolan Bai receives the Sangeet Natak Akademi Award, whose citation places her in the purab ang tappe ki thumri of Banaras. 1977 ### Siddheshwari Devi dies Siddheshwari Devi dies on 18 March 1977. She had described her thumri as fully of the Banaras ang, with khayal elements drawn in. 1983 ### Akademi award for Mahadev Prasad Mishra The Sangeet Natak Akademi gives Mahadev Prasad Mishra its award for 1983. 2016 ### Padma Vibhushan for Girija Devi Girija Devi, a pupil of Sarju Prasad Misra and Shrichand Mishra, receives the Padma Vibhushan. 2025 ### Chhannulal Mishra dies Chhannulal Mishra, singer of khayal and purab ang thumri, dies on 2 October 2025 at the age of 89. ## Lineage & Legacy The guru-shishya tradition passed down through generations Banaras thumri passed through courtesan singers and Mishra family musicians, with no single family at its head. **Bade Ramdas** of Varanasi taught both Siddheshwari Devi and Mahadev Prasad Mishra, so two 20th-century lines meet in him. Mahadev Prasad Mishra's pupils included Purnima Choudhury. Girija Devi carried the style into institutional teaching. ### Early figures #### Mauzuddin Khan 1878-1926 Thumri and dadra singer Named by Peter Manuel as a populariser of the Benares thumri. Chaitanya Desai counts him among the Banaras singers who first developed thumri as an independent composition. #### Bade Ramdas Vocalist and teacher Varanasi singer whom Chaitanya Desai names among the first developers of thumri as an independent composition. Siddheshwari Devi called him her main guru. Guru-Shishya Tradition ### 20th century #### Rasoolan Bai Thumri and tappa singer A pupil of the tappa master Shammu Khan. The Sangeet Natak Akademi, giving her its 1957 award, placed her gayaki in the purab ang tappe ki thumri of Banaras. #### Siddheshwari Devi 1903 or 1908 to 1977 Thumri singer Trained with the sarangi player Siyaji Maharaj, then with Rajab Ali Khan of Dewas and Inayat Khan of Lahore, before Bade Ramdas. Susheela Misra gives her birth year as 1903, Manuel as 1908. #### Mahadev Prasad Mishra Born 1906 or 1908 Purab ang vocalist Learned from his grandfather Rameshwar Prasad and then from Bade Ramdas. The Sangeet Natak Akademi gave him its award in 1983. #### Purnima Choudhury Pupil of Mahadev Prasad Mishra Learned from Mahadev Prasad Mishra and sang his bandish ki thumris. Nicolas Magriel lists dadra, chaiti, kajari and tappa among the Banaras forms she sang. #### Girija Devi 1929-2017 Thumri singer and teacher Began at about seven with Sarju Prasad Misra, a sarangi player and singer, then studied with Shrichand Mishra. Aneesh Pradhan called her the seniormost practitioner of poorab ang thumri. #### Chhannulal Mishra 1936-2025 Khayal and purab ang thumri singer Born in Azamgarh, he trained with his father Badri Prasad Mishra and with Abdul Ghani Khan of the Kirana gharana. Padma Bhushan 2010 and Padma Vibhushan 2020. The gharana system is rooted in the guru-shishya (teacher-disciple) tradition, where musical knowledge and style are passed down through direct apprenticeship over three or more generations. ## Key exponents - Mauzuddin Khan, 1878-1926, early populariser of the Benares thumri - Bade Ramdas, Varanasi vocalist and guru - Rasoolan Bai, thumri and tappa singer, Akademi award 1957 - Siddheshwari Devi, died 1977, disciple of Bade Ramdas - Mahadev Prasad Mishra, born 1906 or 1908, Akademi award 1983 - Girija Devi, 1929-2017, singer and teacher - Chhannulal Mishra, 1936-2025, purab ang thumri and khayal singer ## ସାଙ୍ଗୀତିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ Distinctive style, techniques, and aesthetic philosophy ### Overall Style Banaras thumri puts the text first: the singer works one short line until its feeling comes through. Susheela Misra lists pure notes, meend, a glide between notes, and voice modulation among the marks of the Banaras style. Aneesh Pradhan heard poise and dignity in Girija Devi's melodic elaboration. A performance often ends with a fast tabla passage, the **laggi**. #### Bol banao The singer elaborates a short text phrase by phrase, setting single words to changing melodic shapes until their meaning and emotion come through. #### A tappa element Mohan Nadkarni hears a tappa element in the way the Banaras variety unfolds. Rasoolan Bai, a pupil of a tappa master, sang both forms. #### Pukaar Pukaar is a calling phrase. Aneesh Pradhan describes Girija Devi using it to voice the longing of the heroine of the song. #### The laggi In the closing laggi the tempo quickens and the tabla player improvises. Chaitanya Desai notes that the singer pauses and waits for the laggis to finish. ## Signature Repertoire Banaras singers keep allied light and seasonal forms beside thumri: [dadra](/or-int/vocal/hindustani-classical/dadra), hori, chaiti, kajri and jhula, with tappa. Thumri texts are mostly in Awadhi and Braj, with Radha and Krishna at the centre and longing as the theme; Sushila Pohankar adds Bhojpuri. Mohan Nadkarni lists Deepchandi, Teentala, Sitarkhani, Chachar, Punjabi theka and Addha as the talas of purab ang singing. ## Compare with Similar Gharanas Understand how ବନାରସ ଘରାନା (ଠୁମରୀ) differs from other traditions Select a Gharana to Compare: ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନା (ଠୁମରୀ) | | ବନାରସ ଘରାନା (ଠୁମରୀ) (Current) | ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନା (ଠୁମରୀ) (Comparing) | |---|---|---| | ପ୍ରକାର | Vocal | Vocal | | ଉତ୍ପତ୍ତି | Varanasi | Lucknow | | Era | Late 19th century | Late 19th century | | Style | Banaras thumri puts the text first: the singer works one short line until its feeling comes through. Susheela Misra lists pure notes, meend, a glide between notes, and voice modulation among the marks of the Banaras style. Aneesh Pradhan heard poise and dignity in Girija Devi's melodic elaboration. A performance often ends with a fast tabla passage, the laggi. | The Lucknow tradition centres on the bandish thumri, a composition-based type that Manuel analyses as a distinct style. It was designed to accompany Kathak, though it was also sung on its own, usually in teentaal, a cycle of 16 beats, or ektaal, of 12, at medium or fast tempo. Dancers mime their movements to the words, and the texts draw on the Krishna legends of Vraj. | [View ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନା (ଠୁମରୀ) Details ](/or-int/gharana/lucknow-gharana-thumri) ## Influence & Legacy Bol banao spread well beyond the city, as Peter Manuel notes, and Mohan Nadkarni describes Bade Ghulam Ali Khan's Punjab style as a blend of Punjab folk tunes with the traditional features of purab ang thumri. Nadkarni also wrote that Shobha Gurtu had absorbed the purab ang tradition. Within Banaras, Girija Devi passed the style on through her teaching at the ITC Sangeet Research Academy in Kolkata and at Banaras Hindu University. ## ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ What is the Benares gharana of thumri? The Benares gharana of thumri is the purab ang, the eastern style of Hindustani [thumri](/or-int/vocal/hindustani-classical/thumri), centred on Varanasi and identified with bol banao singing. It formed after Lucknow's court performers dispersed in 1856, and it is separate from the Benares tabla gharana. Who founded the Benares gharana of thumri? The Benares gharana of thumri has no single founder. It grew as a regional style among courtesan singers and Mishra family musicians. Peter Manuel names Bhaiya Saheb Ganpat Rao and Mauzuddin Khan as popularisers of the Benares thumri, and Chaitanya Desai names Vidhyadhari, Shrichand Mishra and Bade Ramdas among its first developers. Which musicians belong to the Benares gharana of thumri today? The most recent major Banaras thumri singers are Girija Devi (1929-2017) and Chhannulal Mishra, who died in October 2025. Purnima Choudhury, a pupil of Mahadev Prasad Mishra, sang his bandish ki thumris. How does Benares thumri differ from Lucknow thumri? Benares thumri is bol banao, slow and centred on drawing out the words, while Lucknow thumri was the bandish thumri of Wajid Ali Shah's court, tied to Kathak dance. Peter Manuel ties the Benares form to a break from dance and a slower pace. Read more on the [Lucknow gharana of thumri](/or-int/gharana/lucknow-gharana-thumri) page. What is purab ang? Purab ang is the eastern style of thumri, the style the Banaras gharana sings. Purab means east, and thumri has its roots in the folk music of that region, eastern Uttar Pradesh and Bihar. Singers of the Banaras gharana are described as exponents of purab ang gayaki, its singing style. What is bol banao thumri and how does it differ from bandish thumri? Bol banao thumri is thumri in which the singer elaborates a short text phrase by phrase to bring out its meaning and emotion. Bandish thumri, developed mainly in Lucknow, was the earlier form, tied to Kathak dance. Peter Manuel writes that bol banao emerged in Benares and soon spread through Hindustani music. Is the Benares gharana a tabla or a vocal tradition? Both, under one city name. The Benares gharana of thumri is the vocal tradition described here; the [Benares gharana of tabla](/or-int/gharana/benares-gharana-tabla) is a separate drumming school. A Kathak school, the [Benares gharana of Kathak](/or-int/gharana/benares-gharana-kathak), also carries the name, and a Mishra family khayal line traced to Ram Balak Mishra is another Banaras tradition. Which forms besides thumri do Banaras singers perform? Banaras singers also perform dadra, hori, chaiti, kajri and jhula, which are seasonal and light forms, along with tappa. Chhannulal Mishra sang khayal as well. Rasoolan Bai was known for tappa as well as thumri. Have more questions? Contact our support team and we'll be happy to help!