ଶାକିର ଖାନ

ଶାକିର ଖାନ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଆଠ ପିଢ଼ି ଧରି ସଂରକ୍ଷଣ କରି ଆସିଥିବା ସିତାର ପରମ୍ପରାକୁ ଆଗକୁ ନେଉଛନ୍ତି। ସେ ଇଟାଓଆ ଘରାଣାର ସର୍ବ କନିଷ୍ଠ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ — ଏ ଘରାଣା ଉଣେଇଶ ଶତାବ୍ଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଂଗୀତରେ ଅତ୍ଯନ୍ତ ପ୍ରଭାଵଶାଳୀ ଧାରା — ଏବଂ ପଦ୍ମ ଶ୍ରୀ ଉସ୍ତାଦ ଶାହିଦ ପର୍ଭେଜ ଖାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଶିଷ୍ଯ।

ଏ ବଂଶାବଳୀ ଶୁଧୁ ଜୀବନୀ ନୁହେଁ; ଶାକିର ଖାନଙ୍କୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଗ।

ଇଟାଓଆ ଘରାଣା ଉସ୍ତାଦ ସାହେବଦାଦ ଖାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉସ୍ତାଦ ଇମ୍ଦାଦ ଖାନ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ବାଦ୍ଯ ସଂଗୀତରେ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲେ — ଖ୍ଯାଲ ଗାଯକୀର ଅଳଙ୍କାର, ତାନ, ଲଯ ବିଭାଗ ଓ ସ୍ଵର-ଲଯ ସଂଳାପ — ଏ ସବୁ ପ୍ରଥମ ଥର ସିତାର ବାଦନରେ ଯୋଡ଼ିଲେ। ସେନିଯା ବାଜରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଏ ଇମ୍ଦାଦ୍‌ଖାନି ବାଜ — ଗାଯକୀ ଅଙ୍ଗ — ଆଜି ବି ଘରାଣାର ପରିଚଯ। ଉସ୍ତାଦ ଏନାଯତ ଖାନ ସିତାରର ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲେ ଯାହା ଆଜି ମାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ ହୋଇଛି। ଉସ୍ତାଦ ଓଆହିଦ ଖାନ ଜୀବନ ସାରା ଏ ଐତିହ୍ଯ ଛ଼଼ାଇଲେ; ସଂଗୀତ ନାଟକ ଅକାଦେମୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇଥିବା ପ୍ରଥମ ସଂଗୀତଜ୍ଞ ସେ। ଶାକିରଙ୍କ ବଡ଼ ବାପା ଉସ୍ତାଦ ଭିଲାଯତ ଖାନ — 'ଆଫ୍‌ତାବ-ଏ-ସିତାର' — ସିତାର ଇତିହାସରେ ଅମର।

ଉସ୍ତାଦ ଅଜ଼ିଜ ଖାନ ନିଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗୀତ ଜ୍ଞାନ ଗୋଟିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ଯ ପ୍ରତି ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ: ପୁତ୍ର ଶାହିଦ ପର୍ଭେଜ଼ଙ୍କୁ ତୈଯାର କରିବ। ଶିକ୍ଷଣ କଠୋର ଥିଲା — ଖାଇବା ଭୁଲି ମଧ୍ଯ ଶିଖାଉଥିଲେ। ଏ ଏକାଗ୍ର ସାଧନାରୁ ପଦ୍ମ ଶ୍ରୀ ଉସ୍ତାଦ ଶାହିଦ ପର୍ଭେଜ ଖାନ ଉଦଯ ହେଲେ — ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ସଂଗୀତ ନାଟକ ଅକାଦେମୀ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ, ବିଶ୍ଵର ସ୍ରେଷ୍ଠ ସିତାର ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ଅଷ୍ଟ। ସେ ପୁତ୍ର ଶାକିରଙ୍କୁ ଏହି ଭଳି ଗଢ଼ିଲେ।

ଏଗାର ବର୍ଷ ବଯସରେ ଶାକିର ପ୍ରଥମ ଥର ମங୍ଚରେ ବଜାଇଲେ। ରିଯାଜ, ବାପାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ବହୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ଯମରେ ଘରାଣାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ଯ ନିଜ ଭିତରେ ଧାରଣ କଲେ: ସ୍ଵରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଝ, ଲଯର ଦୃଢ଼ ଧରଣ ଓ ରାଗ ଭିତରେ ଗାଯକ ଭଳି ଭାବ ପ୍ରକାଶ ଶକ୍ତି। ଗାଯକୀ ଅଙ୍ଗରେ ତାରରୁ ଗାଯକ ନିଶ୍ଵାସ ଦ୍ଵାରା ଆଣିଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ, ବଙ୍କ ଓ ଗୁଞ୍ଜନ ଆଣିବାକୁ ହୁଏ। ଶାକିର ଶୁଧୁ ଏକ ବାଦନ ଶୈଳୀ ଶିଖିଲେ ନାହଁ; ଛ'ପିଢ଼ିର ସଂଗୀତ ଦର୍ଶନ ଆଯତ୍ତ କଲେ।

ଏ ପ୍ରସ୍ତୁତି ତାଙ୍କୁ ଭାରତର ସର୍ବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଲ। ଡୋଭର ଲେନ ସଂଗୀତ ସଂଘ, ସଓଆଇ ଗନ୍ଧର୍ଭ, ସପ୍ତକ, ତାନ୍‌ସେନ ସଂଗୀତ ସମ୍ମେଳନ, ଶଙ୍କର୍‌ଲାଲ ଫେଷ୍ଟିଭ୍ଯଲ, ବୋମ୍ବେ ଫେଷ୍ଟିଭ୍ଯଲ — ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ଯ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଶାକିର ଖାନ ଉପସ୍ଥିତ। ଅନ୍ତର୍ଜାତୀଯ ସ୍ତରରେ ଆମେରିକା, କାନାଡ଼ା, ଯୁରୋପ — ୨୦୦୮ ପୋଲ୍ଯାଣ୍ଡ ଓଆଡ଼ୁଷ୍ଟକ ଫେଷ୍ଟ, ୨୦୨୩ Leicester Darbar 'Music of India' ସଂକ୍ରମ, Toronto Aga Khan Museum — ସର୍ବତ୍ର ବାଦନ ଦେଇଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୋତା ଓ ସମାଲୋଚକ ଦୁଇଟି କଥା ବାରମ୍ବାର କୁହନ୍ତି: ବାଦନ ଦକ୍ଷତା ଓ ମங୍ଚ ଉପସ୍ଥିତି। ଧ୍ଯାନ ଟାଣି ବ୍ଯଗ୍ର ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହଁ। ବାପ-ପୁଅ ଜୁଗଲ୍‌ବନ୍ଦୀ ଅଲଗ ଖ୍ଯାତି ଅର୍ଜନ କରିଛି। Taalism (Germany) ଓ Human Evolution (Spain) ସହ ଫ୍ଯୁଜ଼ନ ଗୀଘ ଗାଯକୀ ଅଙ୍ଗର ବ୍ଯାପ୍ତି ଦର୍ଶାଇଲ।

୨୦୨୩ ମସିହାରେ ସଂଗୀତ ନାଟକ ଅକାଦେମୀ ଉସ୍ତାଦ ବିସ୍ମିଲ୍ଲା ଖାନ ଯୁବ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଦାନ କଲା। ଆଗରୁ ଭାରତ ସରକାର merit scholarship, All India Radio ସ୍ପର୍ଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଥମ ପୁରସ୍କାର, Vidyasagar Award (2008), Guruvarya B.S. Upadhyay Memorial Award (2013), Shri Ram Murti Pratibha Alankaran (2021) ମିଳିଛି।

ଜେଜ ଉସ୍ତାଦ ଅଜ଼ିଜ ଖାନଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଶାକିର 'ସ୍ଵରସେତୁ' ଆରମ୍ଭ କଲେ। Skype, Zoom, Google Meet ମାଧ୍ଯମରେ ବିଶ୍ଵ ସାରା ଶିଷ୍ଯଙ୍କୁ ରାଗ ବ୍ଯାକରଣ ଓ ଘରାଣାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶୈଳୀ ଶିଖାଉଛନ୍ତି। ମିଳିଥିବା ଐତିହ୍ଯ ଛ଼଼ାଇବା ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ଯ।

କଳାସୁଧା ଶାକିର ଖାନଙ୍କ ସହ ଭାଗିଦାରିତ୍ଵ ନେଇ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଏ ମங୍ଚରେ ସେ ଆନ୍ତରିକ ବୈଠକ ଆକାରରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦିଅନ୍ତି; workshop ଜରିଆରେ ଇଟାଓଆ ଐତିହ୍ଯ ସମସ୍ତ ସ୍ତରର ବିଦ୍ଯାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଖ ପହଁଚିଛି।

ଶାକିର ଖାନଙ୍କ workshop ଓ online course କଳାସୁଧା platform ରେ ଉପଲବ୍ଧ। ଆସନ୍ତା concert ଓ Baithak ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିବରଣ ଏଠାରୁ ମିଳୁଛି। ଶୁଣିବାକୁ ଆସନ୍ତୁ ନତୁବା ଶିଖିବାକୁ — ଇଟାଓଆ ଐତିହ୍ଯ ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଭାବରେ ରହିଛି।