ବନାରସ ଘରାନା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଙ୍ଗୀତରେ ତବଲା ବାଦନର ଏକ ଘରାନା। ଏହାର ନାମ ବନାରସ ବା ବାରାଣସୀ ସହରରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ସହାୟ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହାକୁ ବନାରସ (Banaras) ବା ବାରାଣସୀ ଘରାନା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଶୈଳୀକୁ ବନାରସ ବାଜ ବା ବନାରସୀ ବାଜ କୁହାଯାଏ। ସେହି ନାମ କଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତ ଓ କଥକର ଅଲଗା ପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଏ। ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଓ ଫରୁଖାବାଦ ସହିତ ବନାରସ ପୂରବ ବାଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ତବଲାର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳୀୟ ଶୈଳୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ପରମ୍ପରା ରାମ ସହାୟଙ୍କ ସମୟ ୧୭୮୦ରୁ ୧୮୨୬ ବୋଲି ଧରେ। ରବର୍ଟ ଗଟଲିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଡିଜିତବଲା ତାଙ୍କ ତାରିଖକୁ ନେଇ ବ୍ୟାପକ ମତଭେଦ ଥିବା କଥା କହେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପ୍ରାୟ ୧୮୩୦ ବା ତା’ପୂର୍ବରୁ ବୋଲି ରଖେ। ଏହି ଘରାନା ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ: ଘରାନାର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ରାମ ସହାୟ ନଅ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମୋଧୁ ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିବାକୁ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଯଦିଓ ଲକ୍ଷ୍ନୌର କିଛି ବାଦକ ମୋଧୁ ଖାନଙ୍କ ତାରିଖ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି। ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନ ଗୁରୁଙ୍କ ନାମ ମକ୍ଖୁ ଖାନ ବୋଲି ଦିଅନ୍ତି। ଘରାନାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ନବାବ ୱଜୀର ଅଲି ଖାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ ସାତ ରାତିର ଏକ ପରିବେଷଣ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ନୂଆ ଶୈଳୀ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ବନାରସରେ ଛଅ ମାସ ଏକାନ୍ତ ସାଧନା କରିଥିଲେ।
ବଂଶଧାରାର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ରାମ ସହାୟ ଏପରି ଏକ ଶୈଳୀ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯାହା ଏକକ ବାଦନ ବହନ କରିପାରିବ ଏବଂ ଖ୍ୟାଲ, ଯନ୍ତ୍ରସଙ୍ଗୀତ, ଧ୍ରୁପଦ ଓ କଥକ ସହିତ ସଙ୍ଗତ କରିପାରିବ। ଏହାର ଧ୍ୱନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଖୋଲା, ‘ନା’ ଓ ‘ଦିନ’ ଭଳି ଗୁଞ୍ଜରିତ ଆଘାତ ଉପରେ ଗଢ଼ା, ଯଦିଓ ବାଦକମାନେ ହାଲୁକା ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସେମାନେ ‘ତେଟେ’ ଭଳି ପୂରା ପାପୁଲିର ଆଘାତ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଡିଜିତବଲା ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଅପେକ୍ଷା ବନାରସରେ ପଖାୱଜର ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଦେଖେ। ବଂଶଧାରାର ବିବରଣୀ ରାମ ସହାୟଙ୍କୁ ଏକ ‘ନା’ ଆଘାତର ଶ୍ରେୟ ଦିଏ, ଯାହା ବଙ୍କା ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ବଜାଯାଏ ଯେପରି ଡାହାଣ ହାତର ଢୋଲ ଦାହିନା ଗୁଞ୍ଜରେ। ସେହି ବିବରଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭିକ ରଚନା ଉଠାନ, ତାଳର ମୌଳିକ ଆଘାତ-ଢାଞ୍ଚା ବନାରସୀ ଠେକା, ଏବଂ ସ୍ଥିର ରଚନା ଫର୍ଦ, ଏହି ତିନିଟିର ଶ୍ରେୟ ମଧ୍ୟ ଦିଏ। ବନାରସର ଏକକ ବାଦନ ଏକ ତାତ୍କ୍ଷଣିକ ଉପକ୍ରମ ଓ ଉଠାନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ଟୁକଡ଼ା ଓ ପରନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଛୋଟ ଓ ଲମ୍ବା ସ୍ଥିର ରଚନାରେ ଶେଷ ହୁଏ।
ରାମ ସହାୟଙ୍କ ଭାଇ ବା ଭଉଣୀଙ୍କ ପୁଅ ଭୈରବ ସହାୟ (୧୮୧୫ରୁ ୧୮୯୪) ପାରିବାରିକ ଧାରାକୁ ନିଜ ପୁଅ ବଲଦେବ ସହାୟଙ୍କୁ (୧୮୫୬ରୁ ୧୯୦୬) ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଥିଲେ। ବଂଶତାଲିକା ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରା ଦର୍ଶାଏ: ରାମ ସହାୟଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭଗତଜୀ, ତା’ପରେ ଭୈରବ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଅନୋଖେଲାଲ ମିଶ୍ର, ଯେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଗତି ପାଇଁ ପରିଚିତ। ବଲଦେବ ସହାୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କଣ୍ଠେ ମହାରାଜ ନିଜ ଭାଇ ବା ଭଉଣୀଙ୍କ ପୁଅ କିଶନ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଦୁହେଁ କଥକ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ଯନ୍ତ୍ରବାଦକମାନଙ୍କ ସହିତ ସଙ୍ଗତ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବଂଶଧର ଶାରଦା ସହାୟ ବନାରସରେ ରାମ ସହାୟଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ୧୯୮୭ରେ ସେ ଓ ଫ୍ରାନ୍ସେସ ଶେଫର୍ଡ ଏହାକୁ ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଦାତବ୍ୟ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଭାବେ ପଞ୍ଜୀକୃତ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ରାମ ସହାୟ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ପାରମ୍ପରିକ ତାରିଖ ୧୭୮୦ରୁ ୧୮୨୬
- ବଲଦେବ ସହାୟ, ୧୮୫୬ରୁ ୧୯୦୬, କଣ୍ଠେ ମହାରାଜଙ୍କ ଗୁରୁ
- କଣ୍ଠେ ମହାରାଜ, ୧୮୮୦ରୁ ୧୯୬୯ ବା ୧୯୭୦, ସଙ୍ଗତକାର ଓ କିଶନ ମହାରାଜଙ୍କ ଗୁରୁ
- ଅନୋଖେଲାଲ ମିଶ୍ର, ୧୯୧୪ରୁ ୧୯୫୮, ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଗତି ପାଇଁ ପରିଚିତ ଏକକ ବାଦକ
- ସାମତା ପ୍ରସାଦ (ଗୁଦଈ ମହାରାଜ), ଜନ୍ମ ୧୯୨୧, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୯୪ (କିଛି ଉତ୍ସ ୧୯୯୫ ବା ୧୯୯୯ ଦିଅନ୍ତି), ଏକକ ବାଦକ ଓ ସଙ୍ଗତକାର, ୧୯୯୧ରେ ପଦ୍ମ ଭୂଷଣ
- କିଶନ ମହାରାଜ, ୧୯୨୩ରୁ ୨୦୦୮, ଏକକ ବାଦକ ଓ ସଙ୍ଗତକାର, ୧୯୭୩ରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ଓ ୨୦୦୨ରେ ପଦ୍ମ ବିଭୂଷଣ
- ଶାରଦା ସହାୟ, ୧୯୩୫ରୁ ୨୦୧୧, ରାମ ସହାୟଙ୍କ ବଂଶଧର ଏବଂ ବନାରସ ଓ ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟରେ ଗୁରୁ
ଉତ୍ସ
- Shawn Mativetsky, Benares gharana ଓ The Art of Tabla Solo in the Benares Gharana, ଦୁଇଟି ୱେବ୍ ଲେଖା (ତାରିଖ ନାହିଁ)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj, ଉଦ୍ଧୃତ ଉତ୍ସ: Robert S. Gottlieb (1993) ଓ James Kippen (1988)
- Aneesh Pradhan, Scroll.in, ବନାରସ ତବଲା ଶୈଳୀ ବିଷୟରେ (2016) ଓ ଗିରିଜା ଦେବୀଙ୍କ ବିଷୟରେ (2017)
- Gazette of India, ପଦ୍ମ ପୁରସ୍କାର ବିଜ୍ଞପ୍ତି (1973, 1991, 2002)
- PRSSV Institute of Performing Arts and Heritage, ମୁଖପୃଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ପୃଷ୍ଠା (ତାରିଖ ନାହିଁ)
- The Tribune (2008), କିଶନ ମହାରାଜଙ୍କ ବିଷୟରେ ରିପୋର୍ଟ: Shahira Naim; ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି: Shovana Narayan