ୟମନ

ରାଗ ୟମନ କୁ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଙ୍ଗୀତର "ସମ୍ରାଟ" ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ବିଶେଷତଃ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ପାଇଁ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରଥମ ରାଗ ଯାହା ଛାତ୍ରମାନେ ଶିଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଭିଜ୍ଞ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ ଦିଏ । ୟମନ କଲ୍ୟାଣ ଠାଟ ର ଅଟେ ଏବଂ ରାତ୍ରିର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ରାଗ ଏହାର ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ସ୍ଥିର ଚରିତ୍ର ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ।

ଐତିହାସିକ ଭାବରେ, ଏହି ରାଗ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର 13ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ସୂଫୀ କବି ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଆମୀର ଖୁସ୍ରୋ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଏହାର ମୂଳ ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ କଲ୍ୟାଣ ସ୍କେଲରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଖୁସ୍ରୋ ପାର୍ସୀ ସଙ୍ଗୀତ ଧାରଣା ଯୋଗ କରିଥିବା ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ "ଆଇମାନ" ବୋଲି କହିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । କେତେକ ପଣ୍ଡିତ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ନାମ "ୟବନୋଁ-କା-କଲ୍ୟାଣ" ରୁ ଆସିଛି, ହିନ୍ଦୁ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ପାର୍ସୀ କିମ୍ବା "ୟବନ" କଳାକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଜାଯାଉଥିବା ସଂସ୍କରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଏକ ଶବ୍ଦ, ଯାହା ପରେ ୟମନ ହୋଇଗଲା ।

ୟମନ ତୀବ୍ର ମା (ଅଗମେଣ୍ଟେଡ ଫୋର୍ଥ) ର ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନୋଟ ଯାହା ଏକ ମୌଳିକ ସ୍କେଲକୁ ଧ୍ୟାନମୟ ଏବଂ ସୁନ୍ଦରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ । ଏହାର ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରକୃତି ଏହାକୁ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ସର୍ବାଧିକ ରେକର୍ଡ ଏବଂ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ରାଗ କରିଛି । ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଅକାଡେମୀ ପରି ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ରେକର୍ଡ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସାରଣ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ୟମନ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ରାଗ ଅପେକ୍ଷା କନ୍ସର୍ଟରେ ଅଧିକ ବାରମ୍ବାର ବଜାଯାଏ, ପ୍ରାୟତଃ ସନ୍ଧ୍ୟା ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ।

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଗାୟକ ପ୍ରଭା ଅତ୍ରେ ଥରେ ୟମନ କେତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାହା ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ୟମନ ଅଭ୍ୟାସ କରାଇଥିଲେ କାରଣ, ସେ କହିଥିଲେ, "ୟମନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦେଶ ଅନ୍ୟ ରାଗଗୁଡ଼ିକର ବୁଝାମଣା ଏବଂ ପ୍ରଶଂସାକୁ ସରଳ କରିବ ।" ଉସ୍ତାଦ ବିଲାୟତ ଖାନ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ, କହିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ସତରେ ସେମାନଙ୍କ ରାଗ ଜାଣନ୍ତି, "ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ପରି ଖୋଲିବ ।" ଏହା ୟମନର ଶୁଦ୍ଧ ନୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ଆୟତ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ତା ଦର୍ଶାଏ ।

ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତିରେ, ୟମନ ଭାରତୀୟ ସିନେମାର କିଛି ସ୍ଥାୟୀ ମାଷ୍ଟରପିସ୍ ପାଇଁ ମେଲୋଡିକ ମେରୁଦଣ୍ଡ ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ରୋମାଣ୍ଟିକ ଇଚ୍ଛା ସହିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତିକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବାର ଏହାର କ୍ଷମତା ଚିତ୍ରଲେଖା ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରୁ ମନୋମୁଗ୍ଧକାରୀ "ମନ ରେ ତୁ କାହେ ନ ଧୀର ଧରେ" ରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଏକ ଗୀତ ଯାହା ସଂଗୀତକାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଗ-ଆଧାରିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସଙ୍ଗୀତର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବରେ ମତଦାନ କରାଯାଏ । ରାଗର ସନ୍ଧ୍ୟା ମୁଡ ଚିତ୍ଚୋରରୁ "ଜବ ଦୀପ ଜଲେ ଆନା" ରେ ଆକ୍ଷରିକ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଏହାର ରୋମାଣ୍ଟିକ "ଶୃଙ୍ଗାର" ରସ "ଚୌଦଭିନ କା ଚାନ୍ଦ ହୋ" ରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ସମସାମୟିକ ସିନେମାରେ ମଧ୍ୟ, ରାଗ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇ ଚାଲିଛି, ଯେପରି ରାମ-ଲୀଲାରୁ "ଲାଲ ଇଶ୍କ" ଭଳି ଗୀତ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ "ଅନୁଗ୍ରହର ସ୍ଥାପତ୍ୟ" ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ଦର୍ଶକଙ୍କ ସହିତ ଅନୁରଣିତ ହୁଏ । ଏକ ଜଟିଳ 15-ବନ୍ଦିଶ୍ ରେକର୍ଡ-ଭାଙ୍ଗି ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଏକ ସରଳ ତିନ ମିନିଟ୍ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଗୀତ ଦ୍ୱାରା, ୟମନ ଭାରତୀୟ ସନ୍ଧ୍ୟାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧ୍ୱନି ହୋଇ ରହେ ।