ਰਿਆਜ਼ ਲਈ ਔਨਲਾਈਨ ਤਾਨਪੁਰਾ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੀਏ
ਸਾ ਚੁਣੋ, ਪਹਿਲੀ ਤਾਰ ਮਿਲਾਓ ਅਤੇ ਕਲਾਸੁਧਾ ਦੇ ਔਨਲਾਈਨ ਤਾਨਪੁਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਠੀਕ ਕਰੋ। ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਰਿਆਜ਼ ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਡੈਮੋ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖੋ।
ਕਲਾਸੁਧਾ ਦਾ ਔਨਲਾਈਨ ਤਾਨਪੁਰਾ ਗਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੈੱਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਆਜ਼, ਯਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਭਿਆਸ, ਲਈ ਆਧਾਰ ਸੁਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਕਲਾਸੁਧਾ ਤਾਨਪੁਰਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਸੁਰ ਸਾ ਚੁਣੋ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰ ਮਿਲਾਓ। ਕਿਸੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਾਈਡ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਣੀ ਹੈ।
ਔਨਲਾਈਨ ਤਾਨਪੁਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ?
ਟੂਲ ਖੋਲ੍ਹੋ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਡਿਸਪਲੇ ਹੇਠਾਂ ਤਾਨਪੁਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ (Start tanpura) ਬਟਨ ਲੱਭੋ। ਇਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਆਧਾਰ ਸੁਰ ਵੱਜਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਵੌਲਿਊਮ (Volume) ਕੰਟਰੋਲ ਕੁੱਲ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਚੁਣੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਰਖ ਸਕੋ। ਮੁੱਖ ਕੰਟਰੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾ (Your Sa), ਬਾਰੀਕ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਣਾ (Fine tuning) ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰ (First string) ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਪਤਕ, ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੰਟਰੋਲਾਂ ਲਈ ਸਾਊਂਡ ਸੈਟਿੰਗਾਂ (Sound settings) ਖੋਲ੍ਹੋ।
ਤਾਨਪੁਰੇ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਸਕੇਲ ਚੁਣੀਏ?
ਤੁਹਾਡਾ ਸਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ C ਤੋਂ B ਤੱਕ, ਸ਼ਾਰਪ ਸਮੇਤ, 12 ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਰਿਆਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰ ਚੁਣੋ। ਤਾਨਪੁਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਕੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। C ਵਿੱਚ ਤਾਨਪੁਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ C ਚੁਣੋ; C ਸ਼ਾਰਪ ਲਈ C# ਚੁਣੋ। B ਫ਼ਲੈਟ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ A# ਚੁਣੋ: ਦੋਵੇਂ ਨਾਂ ਇੱਕੋ ਸੁਰ ਦੇ ਹਨ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਰੀਡਰ ਨਾਲ ਹਰ ਕੁੰਜੀ ਆਪਣੀ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਕੁੰਜੀ ਅਤੇ ਕੱਟਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਤਾਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਾਈਏ?
ਪਹਿਲੀ ਤਾਰ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਿਕਲਪ ਹਨ: ਪ, ਮ, ਨਿ ਜਾਂ ਸਾ। ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੁਰ ਚੁਣੋ। ਜੋ ਸੈਟਿੰਗ ਇੱਕ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੈਠੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਹਰ ਰਾਗ ਦਾ ਨਿਯਮ ਨਾ ਮੰਨੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖੀ ਹੋਈ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲੋ। ਹਰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸੁਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਪੰਨੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਊਂਡ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਂ (Strings) ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਚਾਰ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਤਾਰਾਂ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪੰਜਵੀਂ ਤਾਰ (Fifth string) ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਤਾਰ (Sixth string) ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਵਿਕਲਪ ਹਨ।
ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੁਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਾਈਏ?
ਪਹਿਲਾਂ ਸਾ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਚੁਣੋ, ਫਿਰ ਸਾਊਂਡ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਖੋਲ੍ਹੋ ਅਤੇ ਸਪਤਕ (Register) ਵਿੱਚ ਨੀਵਾਂ (Lower) ਜਾਂ ਉੱਚਾ (Higher) ਚੁਣੋ। ਸੁਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਰੀਕ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਓ। ਬਾਰੀਕ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਲਾਈਡਰ ਸਾ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ 50 ਸੈਂਟ ਤੱਕ ਖਿਸਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਅੰਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਕੁੰਜੀ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਹਟੇ ਹੋ। ਦੋ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸੁਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲੋ ਅਤੇ ਸਲਾਈਡਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖਿਸਕਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖੋ।
ਤਾਨਪੁਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੀਏ?
ਜਵਾਰੀ (Jawari) ਤਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚਲੀ ਝਣਕਾਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲੋ ਅਤੇ ਪਰਖੋ ਕਿ ਉਹ ਝਣਕਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੂਮ (Room) ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਕਲਪ ਹਨ: Dry, Room ਅਤੇ Hall। ਮੁੱਖ ਵੌਲਿਊਮ ਪੂਰੇ ਆਧਾਰ ਸੁਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਤਾਰ ਵੌਲਿਊਮ (String volume) ਨਾਲ ਹਰ ਤਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਕੰਟਰੋਲ ਬਦਲੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਣ ਸਕੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਬਦਲਿਆ।
ਤਾਰ ਛੇੜਨ ਵਿਚਲਾ ਸਮਾਂ (Time between plucks) ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਜਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਤਾਨਪੁਰਾ ਵੱਜਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖਿਸਕਾਓ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਚੱਕਰ ਸੁਣੋ। ਤਾਨਪੁਰਾ ਮਦਦ ਲੇਖ ਹਰ ਕੰਟਰੋਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਬਾਰਾ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਖੋ।
ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਹਾਂ। ਕਲਾਸੁਧਾ ਤਾਨਪੁਰਾ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਇੰਸਟਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। Chrome, Safari, Edge ਜਾਂ Firefox ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਵਰਤੋ। ਰਿਆਜ਼ ਲਈ ਤਾਨਪੁਰਾ ਐਪ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਜਿਸ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ਲਈ ਸਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰ ਚੁਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਧਾਰ ਸੁਰ ਵੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹਰ ਬਦਲਾਅ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਕਲਾਸੁਧਾ ਤਾਨਪੁਰਾ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਦਾ ਸਾ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸੁਰ-ਵਾਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਧਾਰ ਸੁਰ ਸੁਣੋ।
We are the internal engineering core of KalaSudha, managing our dot-com, Indian Classical Network websites, and are focused on building cutting-edge digital architecture for the Indian classical music ecosystem.