ਆਗਰਾ ਘਰਾਣਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕੰਠ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਗਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਖ਼ਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗਾਇਕ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ, ਟੱਪਾ, ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰੀ ਵੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਗਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਤਰੌਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦਰਸ ਪੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਪਰੰਪਰਾ ਆਗਰਾ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨੌਹਾਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਗੋਪਾਲ ਨਾਲ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਹਾਜੀ ਸੁਜਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਵੰਸ਼-ਚਾਰਟ ਇਹ ਵੰਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਬਿਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਰਸ ਰੰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਦਾਇਮ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਇਮ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਮਾਰ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਸਰਸ ਰੰਗ ਨੂੰ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਾਇਮ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਘੱਗੇ ਖ਼ੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ (ਲਗਭਗ 1790-1880) ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਭਰੜਾਈ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਘੱਗੇ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਖ਼ਿਆਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ, ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਧਰੁਪਦ ਤਾਲੀਮ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਹੀ ਮੇਲ ਆਗਰਾ ਗਾਇਕੀ ਬਣਿਆ, ਯਾਨੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ।
ਆਗਰਾ ਦੇ ਗਾਇਕ ਅਕਸਰ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੋਮ-ਤੋਮ ਆਲਾਪ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰੁਪਦ ਵਰਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੀ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਭਰਵੀਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਲੇ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਹੇਠਲੇ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਕ ਬੰਦਿਸ਼, ਯਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾ, ਪੂਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਤਾਲ (ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ) ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਉੱਤੇ ਲੈਅ ਦੀ ਖੇਡ: ਧਮਾਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਬੋਲ-ਬਾਂਟ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲ-ਤਾਨਾਂ, ਯਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾਈਆਂ ਤੇਜ਼ ਤਾਨਾਂ।
ਖ਼ੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕੱਲਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਾਹਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ। ਕਈ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਲਗਭਗ 1840 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਬੰਬਈ ਲੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਦੋਹਤੇ ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ (1886-1950) ਪ੍ਰੇਮ ਪੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਗਰਾ ਗਾਇਕ ਬਣੇ। ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੱਥਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖਲੇ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਅਤੇ ਨੱਥਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਪੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, 1936 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਘੱਗੇ ਖ਼ੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼, ਲਗਭਗ 1790-1880, ਆਗਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ, ਖ਼ੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਬੰਬਈ ਲੈ ਗਏ
- ਨੱਥਨ ਖ਼ਾਨ, 1840-1901, ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖਲੇ ਦੇ ਗੁਰੂ
- ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਆਗਰੇਵਾਲੀ, 1868-1913, ਗਾਇਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਆਗਰਾ ਗਾਇਕੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
- ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, 1886-1950 (ਇੱਕ ਸਰੋਤ 1881 ਦੱਸਦਾ ਹੈ), ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਚਨਾਕਾਰ, ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
- ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, 1895-1962 (ਇੱਕ ਸਰੋਤ 1892 ਦੱਸਦਾ ਹੈ), ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਚਨਾਕਾਰ
- ਖ਼ਾਦਿਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, 1907-1993 (ਇੱਕ ਸਰੋਤ 1905 ਦੱਸਦਾ ਹੈ), ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਜਨ ਪੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਚਨਾਕਾਰ
ਸਰੋਤ
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- N. Jayavanth Rao, ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਬਾਰੇ ਦੋ ਲੇਖ, Sahapedia (ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ)
- Malini Nair, After 90 years, Agra gharana has moved out of its home in Mumbai, Scroll.in (2025)
- SwarGanga Music Foundation, Agra gharana (ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ)