ਅਜਰਾੜਾ ਘਰਾਣਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ Ajrada ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਜਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੇਰਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਜਰਾੜਾ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਜਰਾੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਦਿੱਲੀ, ਲਖਨਊ, ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ, ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਹਨ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ, ਕੱਲੂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੀਰੂ ਖ਼ਾਨ, ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ; ਮੀਰੂ ਦਾ ਨਾਮ Meeru ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਬ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਅਜਰਾੜਾ ਲੈ ਆਏ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਤਾਬ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਿੱਧਾਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਧਾਰ ਖ਼ਾਨ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ। ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਸਿਤਾਬ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਬੁਗਰਾ ਖ਼ਾਨ, ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਵਰਗੰਗਾ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਅਜਰਾੜਾ ਦੇ ਵਾਦਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨਾਮਿਕਾ ਉਂਗਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਬੰਦ ਬਾਜ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਘੱਟ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ। ਇਹ ਬਾਯਾਂ, ਯਾਨੀ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਭਾਰੀ ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਢੋਲ, ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਝੂਲ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੀ ਹੋਈ ਬਣਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਯਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁੱਟ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਦਲ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਕਾਇਦਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਲਟਿਆਂ ਨਾਲ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਜੋ ਆੜ ਲੈਅ ਵਿੱਚ, ਯਾਨੀ ਹਰ ਦੋ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਥਾਪਾਂ, ਅਤੇ ਤਿਸਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ, ਯਾਨੀ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਵਜਦੇ ਹਨ। ਰੇਣੂ ਜੌਹਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆੜ ਲੈਅ ਦਾ ਕਾਇਦਾ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਹਰ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਬੀਬੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਜਰਾੜਾ ਮਾਹਿਰ ਹਨ। ਛੇ ਤਬਲਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਬਰਟ ਗਾਟਲੀਬ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਟੇਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 1971 ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਗਾਟਲੀਬ ਨੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਵਜਾਉਣਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੰਮੂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਸੁਧੀਰ ਕੁਮਾਰ ਸਕਸੇਨਾ ਨੇ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲਈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਯਾਜੀਰਾਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੜੌਦਾ ਵਿੱਚ 33 ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਅੱਜ ਹਸ਼ਮਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸਤਾਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਬਕ ਨਿਆਜ਼ੂ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਲਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੜਦਾਦੇ ਜਾਂ ਪੜਨਾਨੇ, ਮੋਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ, ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਕੱਲੂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੀਰੂ ਖ਼ਾਨ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਮੋਢੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰ ਜਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ
- ਹਬੀਬੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ, 1899 ਤੋਂ 1972, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਗਾਟਲੀਬ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ
- ਸੁਧੀਰ ਕੁਮਾਰ ਸਕਸੇਨਾ, 1923 ਤੋਂ 2007, ਹਬੀਬੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੌਦਾ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ
- ਨਿਆਜ਼ੂ ਖ਼ਾਨ, ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਬਕ ਦਿੱਤੇ
- ਉਸਤਾਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ, ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਾਦਕ
ਸਰੋਤ
- Robert S. Gottlieb, Solo Tabla Drumming of North India (1998), The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਤ ਰੂਪ
- Aneesh Pradhan, ਹਬੀਬੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਜਰਾੜਾ ਘਰਾਣੇ ਬਾਰੇ ਲੇਖ, Scroll.in (2016)
- Renu Johri, Gharanas of Tabla and Its Signature Patterns, Sangeet Galaxy (2014)
- Sudhir Kumar Saxena, The Art of Tabla Rhythm, Sangeet Natak Akademi ਅਤੇ D.K. Printworld (2018 ਐਡੀਸ਼ਨ)
- Oxford Reference, ਸਿਤਾਬ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹਬੀਬੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ (ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ)
- Maharaja Sayajirao University of Baroda, ਅਜਰਾੜਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ (ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ)