---
url: 'https://kalasudha.com/pa-int/gharana/benares-gharana-kathak'
title: 'ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ (ਕਥਕ)'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-17T17:53:17+00:00'
type: website
summary: "ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ (Benares), ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਘਰਾਣਾ (Jankiprasad) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਥਕ ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਮੋਢੀ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਚੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਾਲ ਕਥਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਬਨਾਰਸ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਮਾਰਗਰੇਟ ਵਾਕਰ ਦੇ 2010 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ 1920 ਜਾਂ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜੋ ਕਥਕ ਨਾਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਚ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਦੀ 1832 ਦੀ ਇੱਕ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ 118 ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਸਨ।ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਨਟਵਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦੇ ਇੱਕ ਫੱਟੇ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਨਟਵਰੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਥਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਨਾਰਸ ਆ ਗਏ। ਜਾਇਸਵਾਲ ਅਤੇ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦਾ 2023 ਦਾ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਟਵਰੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਨਟਵਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਚ ਤਬਲੇ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ, ਯਾਨੀ ਪੀਪੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਢੋਲ, ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰੋਲ ਨਾਚ ਲਈ ਬੋਲ ਘੜੇ, ਯਾਨੀ ਨਟਵਰੀ (natawari) ਬੋਲ। ਨਟਵਰੀ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਗ ਅਤੇ ਚੇਕਾ, ਤਬਲੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਵੱਜ ਸਕਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਲੇਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬੋਲ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਮੁਦਿਨੀ ਲਾਖੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਆਨ, ਜੋ ਨਟਵਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਟਵਰੀ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂਖੜੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਗੀਤਮਈ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਵਹਾਅ ਵਾਲੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।ਬਾਅਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ: ਹਨੂਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਜੀ। ਗੋਪਾਲਜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਗੋਪਾਲਜੀ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਆਸ਼ਿਕ ਹੁਸੈਨ, ਜੋ ਨਰਤਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ, 1949 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨਟਵਰੀ ਅੱਜ ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਆਗੂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਵਿਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਘਰਾਣੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਕ੍ਰੌਲ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ।ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੋਢੀ, ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਹਨੂਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ (1872 ਤੋਂ 1952)ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ, ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਦੇ ਗੁਰੂ (1864 ਤੋਂ 1938)ਗੋਪਾਲਜੀ, ਗੁਰੂ, ਜੋ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਏ (ਮੌਤ 1932)ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ, ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ (ਮੌਤ 1992)ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ, ਨਟਵਰੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਕਥਕ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2003ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਨਾਰਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਸਵਾਲ ਅਤੇ ਉਪਾਧਿਆਏ (2023) ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ, ਨਰਤਕੀ, ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ (1920 ਤੋਂ 2014)ਸਰੋਤMargaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)Jaiswal ਅਤੇ Upadhyay, The Banaras Gharana of Kathak Dance: A Study from the Past to Present, ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts (2023)Natawari, ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇVijay Shanker, About Sitara Devi, the Queen of Kathak, Bhavan's Journal (2022)Scroll.in, ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ (2014)Sangeet Natak Akademi, ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ"
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ (ਕਥਕ)

 ](/pa-int/gharana/benares-gharana-kathak)

**ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ** (Benares), ਜਿਸ ਨੂੰ **ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਘਰਾਣਾ** (Jankiprasad) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [ਕਥਕ](/pa-int/dance/kathak) ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਮੋਢੀ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਚੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਾਲ ਕਥਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਨਾਮ [ਬਨਾਰਸ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣੇ](/pa-int/gharana/benares-gharana-tabla) ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਮਾਰਗਰੇਟ ਵਾਕਰ ਦੇ 2010 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ 1920 ਜਾਂ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜੋ ਕਥਕ ਨਾਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਚ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਦੀ 1832 ਦੀ ਇੱਕ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ 118 ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਸਨ।

ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਨਟਵਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦੇ ਇੱਕ ਫੱਟੇ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਨਟਵਰੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਥਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਨਾਰਸ ਆ ਗਏ। ਜਾਇਸਵਾਲ ਅਤੇ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦਾ 2023 ਦਾ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਟਵਰੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਨਟਵਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਚ ਤਬਲੇ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ, ਯਾਨੀ ਪੀਪੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਢੋਲ, ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰੋਲ ਨਾਚ ਲਈ ਬੋਲ ਘੜੇ, ਯਾਨੀ **ਨਟਵਰੀ (natawari) ਬੋਲ**। ਨਟਵਰੀ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਗ ਅਤੇ ਚੇਕਾ, ਤਬਲੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਵੱਜ ਸਕਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਲੇਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬੋਲ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਮੁਦਿਨੀ ਲਾਖੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਆਨ, ਜੋ ਨਟਵਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਟਵਰੀ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ **ਬਾਰਾਂਖੜੀ** ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਗੀਤਮਈ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਵਹਾਅ ਵਾਲੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

ਬਾਅਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ: ਹਨੂਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਜੀ। ਗੋਪਾਲਜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਗੋਪਾਲਜੀ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਆਸ਼ਿਕ ਹੁਸੈਨ, ਜੋ ਨਰਤਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ, 1949 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨਟਵਰੀ ਅੱਜ ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਆਗੂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਵਿਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਘਰਾਣੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਕ੍ਰੌਲ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ।

### ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

- ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੋਢੀ, ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ
- ਹਨੂਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ (1872 ਤੋਂ 1952)
- ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ, ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਦੇ ਗੁਰੂ (1864 ਤੋਂ 1938)
- ਗੋਪਾਲਜੀ, ਗੁਰੂ, ਜੋ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਏ (ਮੌਤ 1932)
- ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ, ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ (ਮੌਤ 1992)
- ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ, ਨਟਵਰੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਕਥਕ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2003
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਨਾਰਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਸਵਾਲ ਅਤੇ ਉਪਾਧਿਆਏ (2023) ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ
- ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ, ਨਰਤਕੀ, ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ (1920 ਤੋਂ 2014)

### ਸਰੋਤ

- Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
- Jaiswal ਅਤੇ Upadhyay, The Banaras Gharana of Kathak Dance: A Study from the Past to Present, ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts (2023)
- Natawari, ਜਾਨਕੀਪ੍ਰਸਾਦ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ
- Vijay Shanker, About Sitara Devi, the Queen of Kathak, Bhavan's Journal (2022)
- Scroll.in, ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ (2014)
- Sangeet Natak Akademi, ਸੁਨੈਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ



 [Sign in to follow](/pa-int/user/login?flag_anon=follow_term-320&destination=/pa-int/markdownify/taxonomy/term/320)