---
url: 'https://kalasudha.com/pa-int/gharana/gwalior-gharana'
title: 'ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-17T12:06:49+00:00'
type: website
summary: "ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਵਾਲੀਅਰ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੀਆ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਲਿਆ। ਬੌਨੀ ਸੀ. ਵੇਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਲੜੀ ਲਈ ਇਸ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਮਰ (ਰਾਜ ਕਾਲ 1486 ਤੋਂ 1516) ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰੁਪਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।ਦੌਲਤਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ (ਰਾਜ ਕਾਲ 1794 ਤੋਂ 1827) ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਲਸ਼ਕਰੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਰੋਤ ਮੋਢੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਪੋਤਿਆਂ ਜਾਂ ਦੋਹਤਿਆਂ, ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੱਸੂ ਖ਼ਾਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੱਥੂ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਘੜਿਆ। ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਵਿਰੋਧੀ ਗਾਇਕ ਬੜੇ ਮੋਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਹੇਠ ਲੁਕ ਗਏ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੜੇ ਮੋਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਦੋਂ ਪਹੁੰਚੇ।ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਗਾਇਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਗਾਇਕੀ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ। ਬੰਦਿਸ਼, ਯਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਗਾਇਕ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾ, ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਰਾਗ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਤਿੰਨਾਂ ਸਪਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਭਰਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਲਾਪ, ਯਾਨੀ ਤਾਲ-ਰਹਿਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਸਤਾਰ, ਛੋਟਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਕ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਨਾਂ, ਯਾਨੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾਂ, ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਮਕ, ਯਾਨੀ ਭਾਰੀ ਕੰਬਣੀ, ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਸਪਾਟ ਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਪਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਟੱਪੇ ਨੂੰ ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਪ-ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਬੰਦਿਸ਼ੀ ਠੁਮਰੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਨਿੱਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਲੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਹੋਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਲਿਆ: ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਘੱਗੇ ਖ਼ੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸਵਾਨ ਦੇ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਨੱਥੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਨਿੱਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ 1886 ਤੋਂ 1916 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਗੰਧਰਵ ਵਿਦਿਆਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਇਚਲਕਰੰਜੀਕਰ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਫੈਲਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਨੇ 1901 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੋਢੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ, ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜਾਂ ਦੋਹਤੇ, ਮੌਤ 1883ਹੱਸੂ ਖ਼ਾਨ, ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜਾਂ ਦੋਹਤੇ ਅਤੇ ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭਰਾਨਿੱਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਨੱਥੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਮੌਤ 1916ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਇਚਲਕਰੰਜੀਕਰ, ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੋਢੀਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ, ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਇਚਲਕਰੰਜੀਕਰ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, 1872 ਤੋਂ 1931ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਗੰਧਰਵ ਵਿਦਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਮੌਤ 1989ਮਾਲਿਨੀ ਰਾਜੁਰਕਰ, ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗਾਇਕਸਰੋਤMukund Lath, What is Khyal? A Critique of Wade's Khyal, NCPA Quarterly Journal (1988)Amar Farooqui, Mihirakula to Marathas to Madhya Pradesh: The Brief History of Gwalior, SahapediaSamrat Bhattacharjee, Gharana and its Colour of Ornamentation, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2025)Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)Meeta Pandit, Gwalior's Musical Heritage, SahapediaAneesh Pradhan, Scroll ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ (2014) ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ (2018) ਬਾਰੇ ਕਾਲਮ"
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ

 ](/pa-int/gharana/gwalior-gharana)

**ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ** ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ [ਖ਼ਿਆਲ](/pa-int/vocal/hindustani-classical/khayal) ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਵਾਲੀਅਰ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੀਆ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਲਿਆ। ਬੌਨੀ ਸੀ. ਵੇਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਲੜੀ ਲਈ ਇਸ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਮਰ (ਰਾਜ ਕਾਲ 1486 ਤੋਂ 1516) ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰੁਪਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

ਦੌਲਤਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ (ਰਾਜ ਕਾਲ 1794 ਤੋਂ 1827) ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਲਸ਼ਕਰੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਰੋਤ ਮੋਢੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਪੋਤਿਆਂ ਜਾਂ ਦੋਹਤਿਆਂ, ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੱਸੂ ਖ਼ਾਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੱਥੂ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਘੜਿਆ। ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਵਿਰੋਧੀ ਗਾਇਕ ਬੜੇ ਮੋਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਹੇਠ ਲੁਕ ਗਏ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੜੇ ਮੋਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਦੋਂ ਪਹੁੰਚੇ।

ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਧੀ ਨੂੰ **ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਗਾਇਕੀ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਗਾਇਕੀ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ। **ਬੰਦਿਸ਼**, ਯਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਗਾਇਕ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾ, ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਰਾਗ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਤਿੰਨਾਂ ਸਪਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਭਰਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਲਾਪ, ਯਾਨੀ ਤਾਲ-ਰਹਿਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਸਤਾਰ, ਛੋਟਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਕ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਨਾਂ, ਯਾਨੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾਂ, ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਮਕ, ਯਾਨੀ ਭਾਰੀ ਕੰਬਣੀ, ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ **ਸਪਾਟ ਤਾਨਾਂ** ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਪਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤ [ਟੱਪੇ](/pa-int/vocal/hindustani-classical/tappa) ਨੂੰ ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਪ-ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਬੰਦਿਸ਼ੀ ਠੁਮਰੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਨਿੱਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਲੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਹੋਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਲਿਆ: [ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ](/pa-int/gharana/agra-gharana) ਦੇ ਘੱਗੇ ਖ਼ੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸਵਾਨ ਦੇ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਨੱਥੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਨਿੱਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ 1886 ਤੋਂ 1916 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਗੰਧਰਵ ਵਿਦਿਆਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਇਚਲਕਰੰਜੀਕਰ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਫੈਲਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਨੇ 1901 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

### ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

- ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੋਢੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ
- ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ, ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜਾਂ ਦੋਹਤੇ, ਮੌਤ 1883
- ਹੱਸੂ ਖ਼ਾਨ, ਨੱਥਨ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜਾਂ ਦੋਹਤੇ ਅਤੇ ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭਰਾ
- ਨਿੱਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਨੱਥੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਮੌਤ 1916
- ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਇਚਲਕਰੰਜੀਕਰ, ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੋਢੀ
- ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ, ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਬੁਵਾ ਇਚਲਕਰੰਜੀਕਰ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, 1872 ਤੋਂ 1931
- ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਗੰਧਰਵ ਵਿਦਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਮੌਤ 1989
- ਮਾਲਿਨੀ ਰਾਜੁਰਕਰ, ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗਾਇਕ

### ਸਰੋਤ

- Mukund Lath, What is Khyal? A Critique of Wade's Khyal, NCPA Quarterly Journal (1988)
- Amar Farooqui, Mihirakula to Marathas to Madhya Pradesh: The Brief History of Gwalior, Sahapedia
- Samrat Bhattacharjee, Gharana and its Colour of Ornamentation, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2025)
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- Meeta Pandit, Gwalior's Musical Heritage, Sahapedia
- Aneesh Pradhan, Scroll ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਓ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਡਿਤ (2014) ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ (2018) ਬਾਰੇ ਕਾਲਮ



 [Sign in to follow](/pa-int/user/login?flag_anon=follow_term-330&destination=/pa-int/markdownify/taxonomy/term/330)