--- url: 'https://kalasudha.com/pa-int/gharana/jaipur-atrauli-gharana-khayal' title: 'ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ (ਖ਼ਿਆਲ)' author: name: Anonymous updated: '2026-11-05T00:16:09+00:00' type: website summary: 'ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ (1855-1946) ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤਰੌਲੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨੀਆਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਵਾਮਨਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਸਨ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਜੈਪੁਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਸਪਤਕ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜੈਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਨਾਮ ਆਗਰਾ-ਅਤਰੌਲੀ ਵੱਖਰੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਹੈ।ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਜਾਂ ਮਾਮੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁੜੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰੀ। ਬੀ. ਆਰ. ਦੇਵਧਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ‘ਤਾਨਬਾਜ਼’ ਗਾਇਕੀ ਕਿਹਾ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਢੀ ਉਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀ 11ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਸਦਾਰੰਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੂਪਤ ਖ਼ਾਨ ‘ਮਨਰੰਗ’ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕ ਰਹੇ ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ।ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਲਈ, ਇਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ‘ਲੈਅ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਸਵਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੀਮੀ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਭਰਵੇਂ ਗਲੇ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਕੰਸ਼ ਮੁੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਮਕ ਤਾਨਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਤਿਰਛੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੈਕਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਆਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ ਉੱਤੇ ਸੁਲਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਬਸੰਤੀ ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਨਟ ਕਾਮੋਦ ਵਰਗੇ ਜੋੜ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕਈ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਮਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ।ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮੰਜੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਭੁਰਜੀ ਖ਼ਾਨ, ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਸੰਗੀਤ-ਸਭਾ ਦੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗਾਇਕਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਆਈ ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ ਦੂਜੀ। ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ ਨੇ ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਗਭਗ 1934 ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਢੀ, 1855-1946ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਭੁਰਜੀ ਖ਼ਾਨ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਾਲੀਮ ਅੱਗੇ ਤੋਰੀਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ, 1892-1977, ਗੋਆ ਦੇ ਕੇਰੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਲਗਭਗ 1920 ਤੋਂ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਜਾਤ ਕਹਾਂ ਹੋ’ ਵੋਇਜਰ ਗੋਲਡਨ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਹੈਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ, ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ, 1904-2001ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮੰਸੂਰ, ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗਾਇਕ, 1910-1992ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ, ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ, ਮੌਤ 2017ਸਰੋਤVamanrao H. Deshpande, Indian Musical Traditions: An Aesthetic Study of the Gharanas in Hindustani Music (1973)Gurinder H. Singh, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ, ਅਤੇ Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music 8(2) (2020)Susheela Misra, Great Masters of Hindustani MusicSunil Menon, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਯਾਦ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, Outlook (2022)NASA Science, Voyager Golden Record ਟ੍ਰੈਕ ਸੂਚੀNCERT, Hindustani Sangeet: Gayan evam Vadan, Class 11 (2022)' tags: - 'Agra Gharana' - 'Gwalior Gharana' image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' published: true og: site_name: KalaSudha 'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' 'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg' 'image:type': image/svg+xml 'image:alt': KalaSudha --- # ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ (ਖ਼ਿਆਲ) जयपुर-अतरौली घराना (ख़याल) Vocal Gharana Late 19th century Founded By �, ੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ **ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ**, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ [ਖ਼ਿਆਲ](/pa-int/vocal/hindustani-classical/khayal) ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ (1855-1946) ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤਰੌਲੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨੀਆਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਵਾਮਨਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਸਨ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਜੈਪੁਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਸਪਤਕ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜੈਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਨਾਮ ਆਗਰਾ-ਅਤਰੌਲੀ ਵੱਖਰੇ [ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ](/pa-int/gharana/agra-gharana) ਦਾ ਹੈ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਜਾਂ ਮਾਮੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁੜੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰੀ। ਬੀ. ਆਰ. ਦੇਵਧਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ‘ਤਾਨਬਾਜ਼’ ਗਾਇਕੀ ਕਿਹਾ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਢੀ ਉਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀ 11ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਸਦਾਰੰਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੂਪਤ ਖ਼ਾਨ ‘ਮਨਰੰਗ’ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕ ਰਹੇ ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਲਈ, ਇਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ‘ਲੈਅ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਸਵਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੀਮੀ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਭਰਵੇਂ ਗਲੇ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਕੰਸ਼ ਮੁੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ **ਗਮਕ ਤਾਨਾਂ** ਵੀ ਹਨ, ਤਿਰਛੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। **ਲੈਕਾਰੀ** ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਆਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ ਉੱਤੇ ਸੁਲਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਬਸੰਤੀ ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਨਟ ਕਾਮੋਦ ਵਰਗੇ **ਜੋੜ ਰਾਗਾਂ** ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕਈ [ਧਰੁਪਦ](/pa-int/vocal/hindustani-classical/dhrupad) ਅਤੇ ਧਮਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ। ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮੰਜੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਭੁਰਜੀ ਖ਼ਾਨ, ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਸੰਗੀਤ-ਸਭਾ ਦੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗਾਇਕਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਆਈ ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ ਦੂਜੀ। ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ ਨੇ ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਗਭਗ 1934 ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ### ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ - ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਢੀ, 1855-1946 - ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ - ਭੁਰਜੀ ਖ਼ਾਨ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਾਲੀਮ ਅੱਗੇ ਤੋਰੀ - ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ, 1892-1977, ਗੋਆ ਦੇ ਕੇਰੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਲਗਭਗ 1920 ਤੋਂ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਜਾਤ ਕਹਾਂ ਹੋ’ ਵੋਇਜਰ ਗੋਲਡਨ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਹੈ - ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ, ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਹੈਦਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ, 1904-2001 - ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮੰਸੂਰ, ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗਾਇਕ, 1910-1992 - ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ, ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਡੀਕਰ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ, ਮੌਤ 2017 ### ਸਰੋਤ - Vamanrao H. Deshpande, Indian Musical Traditions: An Aesthetic Study of the Gharanas in Hindustani Music (1973) - Gurinder H. Singh, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ, ਅਤੇ Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music 8(2) (2020) - Susheela Misra, Great Masters of Hindustani Music - Sunil Menon, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਯਾਦ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, Outlook (2022) - NASA Science, Voyager Golden Record ਟ੍ਰੈਕ ਸੂਚੀ - NCERT, Hindustani Sangeet: Gayan evam Vadan, Class 11 (2022) [Sign in to follow](/pa-int/user/login?flag_anon=follow_term-333&destination=/pa-int/markdownify/taxonomy/term/333) [ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ](/pa-int/share/term/333) ### ਮੁੱਖ ਤੱਥ ਕਿਸਮ Vocal Gharana Era Late 19th century ## Origins & History Alladiya Khan was born at Uniara on 10 August 1855. By the family's own account its line descends from Nath Vishwambhar, an ancestor of Swami Haridas, through Gaud Brahmin court singers who embraced Islam under Jahangir. He learnt from his father Khwaja Ahmed and, above all, from his uncle **Jehangir Khan**. Sunil Menon's review of his memoir records his initiation at the gunijankhana, the musicians' department of the Jaipur court. By Alladiya Khan's own account, days of singing at a patron's demand cost him his voice, and it came back after a long recovery without its earlier quality. Gurinder Singh and Vamanrao Deshpande read his style as built on what that voice could still do. Vishnu Narayan Bhatkhande, as B. R. Deodhar reports him, called it a 'taanbaaz' gayaki of Alladiya Khan's own making. Alladiya Khan replied that his family had taught it for generations. Deshpande quotes him tracing its complex patterns to Mubarak Ali Khan, a son of Bade Mohammad Khan. He became court singer to Shahu Maharaj of **Kolhapur**, and his family joined him there in 1900. After the ruler's death in 1922 he moved to Bombay, where he spent his last 25 years and died in 1946. > "the complexity of patterns that you find in my style is there because I try to recollect and sing his style" > > — Alladiya Khan > > quoted in Vamanrao H. Deshpande, Indian Musical Traditions (Popular Prakashan, 1973), pp. 49-50 ## ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ 1855 ### Alladiya Khan is born Alladiya Khan is born on 10 August 1855 at Uniara, a small state near Jaipur, into a family whose roots lie in Atrauli near Aligarh. 1900 ### The family settles in Kolhapur Alladiya Khan's family joins him in Kolhapur, where he is court singer to Shahu Maharaj. He rarely leaves Kolhapur while the ruler lives. c. 1920 ### Kesarbai Kerkar becomes a disciple Kesarbai Kerkar becomes Alladiya Khan's disciple around 1920, after lessons with teachers of other styles. Accounts give 1920 or 1921 for the start. 1922 ### Death of Shahu Maharaj Shahu Maharaj of Kolhapur dies in 1922. After the ruler's death Alladiya Khan moves to Bombay and spends the rest of his life there, teaching. c. 1934 ### Mogubai Kurdikar's full training begins Alladiya Khan takes Mogubai Kurdikar on fully around 1934, after her years with Haider Khan and with Agra gharana teachers, and teaches her until his death. 1946 ### Death of Alladiya Khan Alladiya Khan dies in 1946, after 25 years mainly in Bombay. Naththan Khan, his nephew and Vamanrao Deshpande's teacher, dies the same year. 1977 ### Jaat Kahan Ho on the Voyager record Voyager is launched carrying the Golden Record, which includes Kesarbai Kerkar singing 'Jaat Kahan Ho' as its track for India. ## Lineage & Legacy The guru-shishya tradition passed down through generations Alladiya Khan taught his younger brother **Haider Khan** and his sons Manji Khan and Bhurji Khan, and Haider Khan's son Naththan Khan taught in turn. The school's fame came through disciples from outside the family, many of them from Maharashtra, where Alladiya Khan settled, and from Goa. Kesarbai Kerkar and Mogubai Kurdikar took it to the concert platform, and Mogubai's daughter Kishori Amonkar carried it to the next generation. ### Family teachers #### Jehangir Khan Uncle and main teacher of Alladiya Khan Uncle of Alladiya Khan and the teacher who oversaw his training, after early dhrupad lessons from his father Khwaja Ahmed. Alladiya Khan traced his gayaki to this family teaching. Guru-Shishya Tradition ### Founder #### Alladiya Khan 1855-1946 Founder Court singer to Shahu Maharaj of Kolhapur, then a teacher in Bombay until his death. Deshpande calls him the founder of a new gharana. No recordings of his singing are known. Guru-Shishya Tradition ### The family line #### Haider Khan Died 1936 Younger brother and disciple Learned from his brother Alladiya Khan and taught beside him. Mogubai Kurdikar studied with him before Alladiya Khan took her on in full. #### Manji Khan 1888-1937 Son of Alladiya Khan Badruddin, called Manji Khan, was one of Alladiya Khan's sons to become a musician. He died young in 1937, before his father. #### Bhurji Khan Died 1950 Son of Alladiya Khan Shamsuddin, called Bhurji Khan, passed his father's teaching on to many students after Alladiya Khan's death. Deshpande gives his death as 1950. #### Naththan Khan Died 1946 Son of Haider Khan Nephew of Alladiya Khan. He taught Vamanrao Deshpande for six years until his death in 1946. Guru-Shishya Tradition ### Disciples outside the family #### Kesarbai Kerkar 1892-1977 Disciple of Alladiya Khan Born at Keri in Goa, she studied with Alladiya Khan from about 1920 until his death. Gurinder Singh calls her the first woman singer to move to the classical concert platform. #### Mogubai Kurdikar 1904-2001 Disciple of Haider Khan and Alladiya Khan Born at Kurdi in Goa, she began in musical drama companies. After Agra teachers and Haider Khan, she studied with Alladiya Khan from about 1934 until his death. #### Bhaskarbuwa Bakhale Disciple of Alladiya Khan Trained in Gwalior and Agra first, he went to Alladiya Khan on the deathbed advice of Naththan Khan of the Agra gharana, and accompanied him in concert. #### Mallikarjun Mansur 1910-1992 Singer Counted by Gurinder Singh among the leading singers of the Jaipur gharana, with Kesarbai Kerkar and Mogubai Kurdikar. Deshpande's chart also places him in the Jaipur line. Guru-Shishya Tradition ### The next generation #### Kishori Amonkar Died 2017 Daughter and disciple of Mogubai Kurdikar Trained under her mother and belonged to the Jaipur-Atrauli gharana, but did not keep strictly to its style. She asked why a singer should restrict herself to one. #### Vamanrao Deshpande Singer and writer Trained with Naththan Khan for six years and then with Mogubai Kurdikar. His 1973 book Indian Musical Traditions studies the gharanas from a singer's own training. The gharana system is rooted in the guru-shishya (teacher-disciple) tradition, where musical knowledge and style are passed down through direct apprenticeship over three or more generations. ## Key exponents - Alladiya Khan, founder, 1855-1946 - Haider Khan, younger brother and disciple of Alladiya Khan - Manji Khan, son of Alladiya Khan, 1888-1937 - Bhurji Khan, son of Alladiya Khan, died 1950 - Kesarbai Kerkar, 1892-1977, disciple of Alladiya Khan from about 1920 - Mogubai Kurdikar, 1904-2001, disciple of Haider Khan and Alladiya Khan - Mallikarjun Mansur, singer of the Jaipur gharana, 1910-1992 - Kishori Amonkar, daughter and disciple of Mogubai Kurdikar, died 2017 ## ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ Distinctive style, techniques, and aesthetic philosophy ### Overall Style Vamanrao Deshpande describes the Jaipur medium as **swara conditioned by laya**: note shaped by rhythm. The voice is natural and full-throated, and the tempo is extremely slow, carried by a continuous rhythmic swing. Phrases link one note to the next while keeping each distinct, and the taans move in oblique, spiralling patterns. The **layakari**, play with rhythm, works at fractions of the beat and resolves on sam, the first beat of the cycle. #### Swara conditioned by laya Deshpande's phrase for the Jaipur medium: each note is shaped by rhythm. Jaipur singers usually omit the fast composition that closes a slow khayal in other gharanas. #### Linked, curving phrases Phrases curve and fold back on themselves, joining one note to the next while keeping each one clear. The taans follow oblique, spiralling paths. #### Rhythm in fractions Layakari plays at quarters and eighths of a matra, the beat. Tension builds through each cycle of the tala and is released at sam. #### Gamak and meend Gamak taans, with their heavy oscillation, and meend, the glide between notes, are central to the style, beside oscillating two-note taans. ## Signature Repertoire The gharana is known for **jod ragas**, compound ragas that join two ragas in one, and for rarely heard ragas. Basanti Kedar and Nat Kamod are examples, and Kesarbai Kerkar favoured such raga combinations. Alladiya Khan turned many traditional [dhrupad](/pa-int/vocal/hindustani-classical/dhrupad) and dhamar compositions into khayals. B. R. Deodhar records the criticism that the style repeats its layakari and taan patterns from raga to raga, a view Deshpande answers from inside the school. ### Famous Compositions #### Jaat Kahan Ho Why it's special: Kesarbai Kerkar's recording of this composition is on the Voyager Golden Record, launched in 1977. NASA's track list gives it as the record's raga from India. ## Compare with Similar Gharanas Understand how ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ (ਖ਼ਿਆਲ) differs from other traditions Select a Gharana to Compare: ਆਗਰਾ ਘਰਾਣਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ | | ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ (ਖ਼ਿਆਲ) (Current) | ਆਗਰਾ ਘਰਾਣਾ (Comparing) | |---|---|---| | ਕਿਸਮ | Vocal | Vocal | | ਮੂਲ | | Agra | | Era | Late 19th century | Early 19th century | | Style | Vamanrao Deshpande describes the Jaipur medium as swara conditioned by laya: note shaped by rhythm. The voice is natural and full-throated, and the tempo is extremely slow, carried by a continuous rhythmic swing. Phrases link one note to the next while keeping each distinct, and the taans move in oblique, spiralling patterns. The layakari, play with rhythm, works at fractions of the beat and resolves on sam, the first beat of the cycle. | Agra khayal carries its dhrupad past into the way a performance opens and the way the words meet the beat. Singers rely on a full voice and on the composition itself, so you hear the bandish, the set composition, sung complete before any development. Rhythmic play with the words, called layakari, then carries much of the performance. | [View ਆਗਰਾ ਘਰਾਣਾ Details ](/pa-int/gharana/agra-gharana) | | ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ (ਖ਼ਿਆਲ) (Current) | ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ (Comparing) | |---|---|---| | ਕਿਸਮ | Vocal | Vocal | | ਮੂਲ | | Gwalior | | Era | Late 19th century | Late 18th century | | Style | Vamanrao Deshpande describes the Jaipur medium as swara conditioned by laya: note shaped by rhythm. The voice is natural and full-throated, and the tempo is extremely slow, carried by a continuous rhythmic swing. Phrases link one note to the next while keeping each distinct, and the taans move in oblique, spiralling patterns. The layakari, play with rhythm, works at fractions of the beat and resolves on sam, the first beat of the cycle. | A Gwalior performance follows its composition. The singer sets out the bandish, the composed song, in its two parts, sthayi and antara, and builds the raga from that structure with the words kept in order. The alap, the unmetred opening, stays short, and the voice is open and full. The method as a whole goes by the name ashtang gayaki, singing built on eight elements. | [View ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ Details ](/pa-int/gharana/gwalior-gharana) ## Influence & Legacy Because Alladiya Khan settled in Maharashtra, most of his disciples came from there and from neighbouring regions, Goa among them. The style reached other gharanas too: Deodhar notes that Vilayat Hussain Khan of the Agra gharana learnt many compositions and ragas from Alladiya Khan but sang them in the Agra manner. Writing in 1973, Deshpande observed that early deaths had left the line with few teachers. Kishori Amonkar, trained in the gharana, later chose not to keep strictly to its style. ## ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ What is the Jaipur-Atrauli gharana? The Jaipur-Atrauli gharana, often called the Jaipur gharana, is a school of Hindustani [khayal](/pa-int/vocal/hindustani-classical/khayal) singing formed in the late 19th century around Alladiya Khan (1855-1946). It is known for compound and rare ragas, a very slow tempo, curving phrases and rhythm played at quarters and eighths of a beat. Who founded the Jaipur-Atrauli gharana? Alladiya Khan (1855-1946) founded the Jaipur-Atrauli gharana; Vamanrao Deshpande and Aneesh Pradhan both name him its founder. Alladiya Khan himself said the gayaki had been taught in his family for generations, through his uncle Jehangir Khan. NCERT's Class 11 music textbook instead names Bhupat Khan 'Manrang', son of Sadarang, as founder, with Alladiya Khan's line a later branch. Which musicians belong to the Jaipur-Atrauli gharana today? The line runs through the women singers who followed Alladiya Khan. Kishori Amonkar (died 2017), daughter and disciple of Mogubai Kurdikar, belonged to the gharana and later chose not to keep strictly to its style. In 1973 Vamanrao Deshpande named Mogubai Kurdikar and Vamanrao Sadolikar among the few teachers still passing the line on. How does the Jaipur-Atrauli gharana differ from the Agra gharana? Jaipur-Atrauli khayal is slow and curving, with rhythm at fractions of the beat, while [Agra](/pa-int/gharana/agra-gharana) khayal often opens with dhrupad's nom-tom alap and divides the words across the beat. The two met in Vilayat Hussain Khan of Agra, who took ragas from Alladiya Khan and kept the Agra way of singing them. Why is it called Jaipur-Atrauli, and where is Atrauli? Atrauli is a town near Aligarh, in present-day Uttar Pradesh, where Alladiya Khan's family came from. Deshpande writes that Alladiya Khan, too modest to name the gharana after himself, named it after the place he belonged to, near Jaipur. Other accounts tie the name to his acclaim at the Jaipur court or to the family's patronage there. The similar name Agra-Atrauli belongs to the separate Agra gharana. What are jod ragas, and which ones does the gharana sing? Jod ragas are compound ragas, which join two ragas in one performance, and they are a specialty of the Jaipur-Atrauli gharana. Basanti Kedar and Nat Kamod are examples. Susheela Misra notes Kesarbai Kerkar's preference for unusual ragas and raga combinations, and her recordings include Nat Kamod and Lalita Gauri. How did the gharana move from Rajasthan to Kolhapur and Bombay? The gharana moved with Alladiya Khan. He became court singer to Shahu Maharaj of Kolhapur, where his family joined him in 1900, and after the ruler's death in 1922 he moved to Bombay. He spent his last 25 years there, so most of his disciples came from Maharashtra and neighbouring regions. Is the Jaipur-Atrauli style 'taan-heavy'? 'Taanbaaz' was a critic's label: Vishnu Narayan Bhatkhande, as B. R. Deodhar reports him, used it for Alladiya Khan's gayaki. Vamanrao Deshpande, who trained in the gharana, puts its weight elsewhere. He describes note shaped by rhythm at an extremely slow tempo, with gamak taans as one element beside linked phrases and fractional layakari. Have more questions? Contact our support team and we'll be happy to help!