---
url: 'https://kalasudha.com/pa-int/gharana/lucknow-gharana-kathak'
title: 'ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ (ਕਥਕ)'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-16T21:45:05+00:00'
type: website
summary: "ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ ਕਥਕ ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅਵਧ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰੀ ਰੂਪ ਲਿਆ। ਕਾਤਾਜ਼ੀਨਾ ਸਕੀਬਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਕਾਲਕਾ-ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਘਰਾਣਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ ਭਰਾਵਾਂ ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਆਇਆ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਕੀਬਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਗਰੇਟ ਵਾਕਰ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਨਵਾਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਭਗਤ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਥਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ।ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਕਲਾਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਵਾਇਤ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੰਡੀਆ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਕੀਬਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਚਿਕਿਲਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜਾਂ ਮਾਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੌਕਬ ਕਦਰ ਅਤੇ ਸੱਜਾਦ ਅਲੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਲਿਖੀ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੇ ਨਾਚ ਗੁਰੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੀਵਨੀ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕਥਕ ਦਾ।ਸਕੀਬਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਖਨਊ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਾਵ, ਯਾਨੀ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੂਕ-ਅਭਿਨੈ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਭਾਵਨਾ, ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਨਰਤਕ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਰਤਕ ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਉਪਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਿਮਾ ਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਿਵਾਜ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਕਥਕ ਨਰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਸੁਨੀਲ ਕੋਠਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਜ਼ਾਕਤ, ਯਾਨੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ, ਯਾਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਲਖਨਊ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਾਕ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਦਾਰ ਪਜਾਮੇ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਯਾਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਜ, ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੱਛਨ, ਲੱਛੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਵਾਕਰ ਦੀ ਖੋਜ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲਾ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਕਥਕ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਚ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅੱਛਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਚਾਚਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲਈ। 2010 ਵਿੱਚ ਵਾਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕਲਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਚ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜਾਂ ਮਾਮਾ, ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਲਖਨਊ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 1830 ਤੋਂ 1918, ਕਾਲਕਾ-ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਰਚਨਾਕਾਰਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਕਾਲਕਾ-ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਅੱਛਨ, ਲੱਛੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਿਤਾਅੱਛਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਲੱਛੂ ਮਹਾਰਾਜ, 1901 ਤੋਂ 1978, ਲਖਨਊ ਦੇ ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰੂਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੌਤ 1970, 1955 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰੂਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ, 1938 ਤੋਂ 2022, ਲਖਨਊ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਸਰੋਤKatarzyna Skiba, Cultural Geography of Kathak Dance: Streams of Tradition and Global Flows, Cracow Indological Studies 18 (2016)Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)Purnima Shah, Performance of Thumri in Kathak Dance, Asian Theatre Journal 40 (2023)Ashish Mohan Khokar, Shambhu Maharaj, SahapediaSunil Kothari, Early memories of encounters with Birju Maharaj, Narthaki (2020)Kalashram, ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ)"
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ (ਕਥਕ)

 ](/pa-int/gharana/lucknow-gharana-kathak)

**ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ** [ਕਥਕ](/pa-int/dance/kathak) ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅਵਧ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰੀ ਰੂਪ ਲਿਆ। ਕਾਤਾਜ਼ੀਨਾ ਸਕੀਬਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ **ਕਾਲਕਾ-ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਘਰਾਣਾ** ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ ਭਰਾਵਾਂ ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਆਇਆ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਕੀਬਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਗਰੇਟ ਵਾਕਰ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਨਵਾਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਭਗਤ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਥਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ।

ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਕਲਾਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਵਾਇਤ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੰਡੀਆ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਕੀਬਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਚਿਕਿਲਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜਾਂ ਮਾਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੌਕਬ ਕਦਰ ਅਤੇ ਸੱਜਾਦ ਅਲੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਲਿਖੀ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੇ ਨਾਚ ਗੁਰੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੀਵਨੀ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕਥਕ ਦਾ।

ਸਕੀਬਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਖਨਊ ਦੇ ਗੁਰੂ **ਭਾਵ**, ਯਾਨੀ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੂਕ-ਅਭਿਨੈ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਭਾਵਨਾ, ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਨਰਤਕ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਰਤਕ [**ਠੁਮਰੀ**](/pa-int/vocal/hindustani-classical/thumri) ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਉਪਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਿਮਾ ਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਿਵਾਜ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਕਥਕ ਨਰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਸੁਨੀਲ ਕੋਠਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ **ਨਜ਼ਾਕਤ**, ਯਾਨੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ, ਯਾਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਲਖਨਊ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਾਕ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਦਾਰ ਪਜਾਮੇ ਉੱਤੇ **ਅੰਗਰਖਾ** ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਯਾਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਜ, ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੱਛਨ, ਲੱਛੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਵਾਕਰ ਦੀ ਖੋਜ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲਾ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਕਥਕ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਚ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅੱਛਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਚਾਚਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲਈ। 2010 ਵਿੱਚ ਵਾਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕਲਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

### ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

- ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਚ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜਾਂ ਮਾਮਾ, ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ
- ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾ
- ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਲਖਨਊ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 1830 ਤੋਂ 1918, ਕਾਲਕਾ-ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਰਚਨਾਕਾਰ
- ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਕਾਲਕਾ-ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਅੱਛਨ, ਲੱਛੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਿਤਾ
- ਅੱਛਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਾਲਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ
- ਲੱਛੂ ਮਹਾਰਾਜ, 1901 ਤੋਂ 1978, ਲਖਨਊ ਦੇ ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰੂ
- ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੌਤ 1970, 1955 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰੂ
- ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ, 1938 ਤੋਂ 2022, ਲਖਨਊ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ

### ਸਰੋਤ

- Katarzyna Skiba, Cultural Geography of Kathak Dance: Streams of Tradition and Global Flows, Cracow Indological Studies 18 (2016)
- Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
- Purnima Shah, Performance of Thumri in Kathak Dance, Asian Theatre Journal 40 (2023)
- Ashish Mohan Khokar, Shambhu Maharaj, Sahapedia
- Sunil Kothari, Early memories of encounters with Birju Maharaj, Narthaki (2020)
- Kalashram, ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ)



 [Sign in to follow](/pa-int/user/login?flag_anon=follow_term-337&destination=/pa-int/markdownify/taxonomy/term/337)