---
url: 'https://kalasudha.com/pa-int/gharana/punjab-gharana'
title: 'ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ'
author:
  name: Anonymous
updated: '2026-10-17T17:51:06+00:00'
type: website
summary: 'ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ Panjab ਘਰਾਣਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਖਾਵਜ ਵਾਦਨ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ; ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਦੇ ਤਬਲਾ ਰੂਪ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਬਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ, ਅਜਰਾੜਾ, ਲਖਨਊ, ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਛੇ ਮੁੱਖ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਲਾਹੌਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।ਤਬਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ, ਦੋਵੇਂ ਪਖਾਵਜ ਵਾਦਕ ਲਾਲਾ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਆਬਾਨ ਮਿਸਤਰੀ ਦੇ ਇਸ ਮਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ, ਭਵਾਨੀ ਦੀਨ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ (ਜਿਸ ਨੂੰ Bhawani ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਐੱਨਸੀਪੀਏ ਲਈ ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮਿਸਤਰੀ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1700 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਡਿਜੀਤਬਲਾ, ਗਾਟਲੀਬ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਰਤ ਕੇ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 1810 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇੱਕ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ (Kader Baksh) ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਤਬਲੇ ਵੱਲ ਲਿਆਏ। ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਕੱਲੇ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੜੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ‘ਜੋੜੀ ਪਖਾਵਜ’ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।ਪਖਾਵਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਵਾਦਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਢੋਲ, ਡੁੱਕੜ, ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਣਕ ਦਾ ਗੁੰਨ੍ਹਿਆ ਆਟਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋੜੀ ਨਾਮ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਦਕ ਆੜੀ ਲੈਅ, ਲੈਕਾਰੀ, ਯਾਨੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਲੈਅ ਦੀ ਖੇਡ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਲਾਂ, ਯਾਨੀ ਲੈਅ-ਚੱਕਰਾਂ, ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 15 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪੰਚਮ ਸਵਾਰੀ, ਧਮਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਤਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਇਦੇ ਨਾਲੋਂ ਲੰਬੀਆਂ ਗਤਾਂ, ਰੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਤਵਾਜ਼ਨ ਹਰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੂਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਐਲੀ ਅਦਨਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਲੜੀ ਦੇ ਹੀਰਾਲਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 43 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਾਰੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੰਗਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਇਹ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ।ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਲਾਲਾ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ (ਭਵਾਨੀ ਦੀਨ, ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਵੀ), ਪਖਾਵਜ ਵਾਦਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਹਿਲੇ, ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1700 ਦੇ ਅਤੇ ਡਿਜੀਤਬਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1810 ਦੇਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੂਜੇ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਗੁਰੂਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਰਚਨਾਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂਅੱਲਾ ਰੱਖਾ, ਸੋਲੋ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੰਗਤਕਾਰਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੋਲੋ ਵਾਦਕ ਅਤੇ 43 ਸਾਲ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਕਲਾਕਾਰਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ, ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਤਾਰੀ ਖ਼ਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਸਰੋਤAneesh Pradhan, Scroll ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣੇ (2016) ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਪਖਾਵਜ ਪਰੰਪਰਾ (2019) ਬਾਰੇ ਕਾਲਮNCERT, Sangeet: Tabla evam Pakhawaj, Class 11, ਅਧਿਆਇ 8 (2021)Jasdeep Singh, ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣੇ ਬਾਰੇ ਲੇਖ, NCPA ON Stage (ਦਸੰਬਰ 2020)Krishnaraj Iyengar, The enigmatic ustad from Punjab, The Tribune (2019)Ally Adnan, The Ustad of Ustaads, The Friday Times (2015)DigiTabla, Six gharanas'
image: 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
published: true
og:
  site_name: KalaSudha
  'image:url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:secure_url': 'https://kalasudha.com/themes/custom/music_agency/assets/icon/logo.svg'
  'image:type': image/svg+xml
  'image:alt': KalaSudha
---
## [ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ

 ](/pa-int/gharana/punjab-gharana)

**ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ**, ਜਿਸ ਨੂੰ Panjab ਘਰਾਣਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [ਤਬਲਾ](/pa-int/instrumental/hindustani-classical/tabla) ਵਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਖਾਵਜ ਵਾਦਨ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ; ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਦੇ ਤਬਲਾ ਰੂਪ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਬਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ, [ਅਜਰਾੜਾ](/pa-int/gharana/ajrara-gharana), ਲਖਨਊ, ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਛੇ ਮੁੱਖ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਲਾਹੌਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।

ਤਬਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ, ਦੋਵੇਂ [ਪਖਾਵਜ](/pa-int/instrumental/hindustani-classical/pakhawaj) ਵਾਦਕ ਲਾਲਾ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਆਬਾਨ ਮਿਸਤਰੀ ਦੇ ਇਸ ਮਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ, ਭਵਾਨੀ ਦੀਨ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ (ਜਿਸ ਨੂੰ Bhawani ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਐੱਨਸੀਪੀਏ ਲਈ ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮਿਸਤਰੀ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1700 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਡਿਜੀਤਬਲਾ, ਗਾਟਲੀਬ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਰਤ ਕੇ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 1810 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇੱਕ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ (Kader Baksh) ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਤਬਲੇ ਵੱਲ ਲਿਆਏ। ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਕੱਲੇ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੜੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ‘ਜੋੜੀ ਪਖਾਵਜ’ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਪਖਾਵਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਵਾਦਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਢੋਲ, **ਡੁੱਕੜ**, ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਣਕ ਦਾ ਗੁੰਨ੍ਹਿਆ ਆਟਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ **ਜੋੜੀ** ਨਾਮ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਦਕ ਆੜੀ ਲੈਅ, **ਲੈਕਾਰੀ**, ਯਾਨੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਲੈਅ ਦੀ ਖੇਡ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਲਾਂ, ਯਾਨੀ ਲੈਅ-ਚੱਕਰਾਂ, ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 15 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ **ਪੰਚਮ ਸਵਾਰੀ**, ਧਮਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਤਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਇਦੇ ਨਾਲੋਂ ਲੰਬੀਆਂ ਗਤਾਂ, ਰੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਤਵਾਜ਼ਨ ਹਰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੂਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਐਲੀ ਅਦਨਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਲੜੀ ਦੇ ਹੀਰਾਲਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 43 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਾਰੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੰਗਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਇਹ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ।

### ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

- ਲਾਲਾ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ (ਭਵਾਨੀ ਦੀਨ, ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਵੀ), ਪਖਾਵਜ ਵਾਦਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਹਿਲੇ, ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1700 ਦੇ ਅਤੇ ਡਿਜੀਤਬਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1810 ਦੇ
- ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੂਜੇ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਗੁਰੂ
- ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਰਚਨਾਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ
- ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ, ਸੋਲੋ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੰਗਤਕਾਰ
- ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੋਲੋ ਵਾਦਕ ਅਤੇ 43 ਸਾਲ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਕਲਾਕਾਰ
- ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ, ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼
- ਤਾਰੀ ਖ਼ਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼

### ਸਰੋਤ

- Aneesh Pradhan, Scroll ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣੇ (2016) ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਪਖਾਵਜ ਪਰੰਪਰਾ (2019) ਬਾਰੇ ਕਾਲਮ
- NCERT, Sangeet: Tabla evam Pakhawaj, Class 11, ਅਧਿਆਇ 8 (2021)
- Jasdeep Singh, ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣੇ ਬਾਰੇ ਲੇਖ, NCPA ON Stage (ਦਸੰਬਰ 2020)
- Krishnaraj Iyengar, The enigmatic ustad from Punjab, The Tribune (2019)
- Ally Adnan, The Ustad of Ustaads, The Friday Times (2015)
- DigiTabla, Six gharanas



 [Sign in to follow](/pa-int/user/login?flag_anon=follow_term-345&destination=/pa-int/markdownify/taxonomy/term/345)