ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਘਰਾਣਾ ਕਥਕ ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਣਿਆ। ਕਥਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਬਾਰੇ ਐੱਮ. ਨਾਗਭੂਸ਼ਣ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ, ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਥਕ ਦੇ ਚਾਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ 1904 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਮਿਥਦੇ ਹਨ। 2003 ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਪੋਰਟਲ ਨਰਤਕੀ ਦੀ ਅਤੇ 2024 ਵਿੱਚ ਆਈਏਐੱਨਐੱਸ ਦੀ, ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮੋਢੀ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਰਮਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ। ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਕਲਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ।
ਚੱਕਰਧਰ ਸਿੰਘ ਆਪ ਕਥਕ ਨੱਚਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੈਪੁਰ, ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਜੋਂ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਲਿਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਲਾਲ, ਅੱਛਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਲੱਛੂ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਰਤਕੀ ਪੋਰਟਲ ਇਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਲੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਤਾਲ ਬਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਤਨ ਸਰਵਸਵਮ ਅਤੇ ਤਾਲ ਤੋਯ ਨਿਧੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬੋਲ, ਯਾਨੀ ਨਾਚ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਖਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੱਕਰਦਾਰ ਪਰਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਯਾਨੀ ਢੋਲ-ਬੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਵਾਕੰਸ਼ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ, ਯਾਨੀ ਵੰਦਨਾ, ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਲੇ ਪਰਨ ਅਤੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਤੱਕ।
ਸ਼ਰਮਾ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਗੰਮਤ ਵਰਗੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕਥਕ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਲਈ। ਸ਼ਰਮਾ ਕਾਰਤਿਕ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਦੋ ਉੱਘੇ ਨਰਤਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਰਤੂ ਦਾਸ ਅਤੇ ਬਰਮਨ ਲਾਲ ਦਾ ਵੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਰਾਮ ਨੇ ਜੈਲਾਲ, ਮੋਹਨਲਾਲ, ਅੱਛਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ 1936 ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗ਼ਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਫਿਰਤੂ ਦਾਸ ਨੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਜੈਲਾਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੋੜੀ ਵਜੋਂ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਰਮਨ ਲਾਲ ਨੇ ਲੱਛੂ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਲਾਸਿਆ, ਯਾਨੀ ਕੋਮਲ ਅੰਦਾਜ਼, ਅਤੇ ਅਭਿਨੈ, ਯਾਨੀ ਭਾਵਪੂਰਨ ਅਦਾਕਾਰੀ, ਸਿੱਖੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਵਾਂ, ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਮਨੋਭਾਵਾਂ, ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਰਤਿਕ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਲਾਲ ਬਰੇਠ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਜੈਲਾਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ 2024 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਪੱਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕਥਕ ਘਰਾਣੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਚੱਕਰਧਰ ਸਿੰਘ, ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ
- ਜੈਲਾਲ, ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਲੜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ
- ਅੱਛਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਲਖਨਊ ਲੜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ
- ਕਾਰਤਿਕ ਰਾਮ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੇ ਨਰਤਕ, ਜਨਮ 1910
- ਫਿਰਤੂ ਦਾਸ, ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜੋੜੀਦਾਰ
- ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਮਹੰਤ, ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ
- ਬਰਮਨ ਲਾਲ, ਦਰਬਾਰੀ ਨਰਤਕ ਅਤੇ ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਜਨਮ 1916
- ਰਾਮਲਾਲ ਬਰੇਠ, ਕਾਰਤਿਕ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ 2024
ਸਰੋਤ
- M. Nagabhushana Sarma, Major Exponents of Kathak from the Early Times to Mid-20th C.: An Overview
- Padma Awards, Government of India, ਰਾਮਲਾਲ ਬਰੇਠ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਪੱਤਰ (2024)
- Narthaki, Information Snippets (ਜਨਵਰੀ 2003)
- IANS, ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਘਰਾਣੇ ਬਾਰੇ ਯਾਸਮੀਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ (2024)
- District Administration Raigarh, Chakradhar Samaroh (2024 ਅਤੇ 2026 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ), History ਅਤੇ Culture & Heritage ਪੰਨੇ