ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ

ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅੱਠ ਪੀੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਤਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਟਾਵਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸ ਹਨ — ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ — ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ੍ਹ੍ਰੀ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ।

ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੰਦਰਭ ਹੈ।

ਇਟਾਵਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉਸਤਾਦ ਸਾਹਿਬਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸਤਾਦ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਾਦਯ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ — ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਤਾਨਾਂ, ਲੈ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਲੈ ਦਾ ਸੰਵਾਦ — ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ। ਸੇਨੀਆ ਬਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਇਹ ਇਮਦਾਦਖ਼ਾਨੀ ਬਾਜ਼ — ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ — ਅੱਜ ਵੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਉਸਤਾਦ ਏਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿਤਾਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਉਸਤਾਦ ਵਾਹਿਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਮਰ ਭਰ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਲਾਈ; ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਸ਼ਾਕਿਰ ਦੇ ਤਾਇਆ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ — 'ਆਫ਼ਤਾਬ-ਏ-ਸਿਤਾਰ' — ਸਿਤਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹਨ।

ਉਸਤਾਦ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸੰਗੀਤ ਗਿਆਨ ਇੱਕੋ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ: ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਘੜਨਾ। ਉਹ ਤਾਲੀਮ ਕਠੋਰ ਸੀ — ਰੋਟੀ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ। ਉਸ ਇਕਾਗਰ ਰਿਆਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪਦਮ ਸ੍ਹ੍ਰੀ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨਿੱਖਰੇ — 2006 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਕਿਰ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਿਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆਏ। ਰਿਆਜ਼, ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਾਰਿਆ: ਸੁਰ ਦੀ ਬਰੀਕ ਸਮਝ, ਲੈ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪਕੜ, ਅਤੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਵਰਗਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹੀ ਉਚਾਰਨ, ਉਹੀ ਮੋੜ, ਉਹੀ ਗੂੰਜ ਕੱਢਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਗਾਇਕ ਸਾਹ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਿਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਦਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖੀ; ਛੇ ਪੀੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਦਰਸ਼ਨ ਜਜ਼ਬ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਮੰਚਾਂ 'ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ। ਡੋਵਰ ਲੇਨ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ, ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ, ਸਪਤਕ, ਤਾਨਸੇਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਸ਼ੰਕਰਲਾਲ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਬੰਬੇ ਫੈਸਟੀਵਲ — ਸਭ ਵੱਡੇ ਮਹੋਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਰਪ — 2008 ਪੋਲੈਂਡ ਵੁੱਡਸਟਾਕ ਫੈਸਟ, 2023 Leicester Darbar 'Music of India' ਲੜੀ, Toronto Aga Khan Museum — ਹਰ ਥਾਂ ਵਾਦਨ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰੋਤੇ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਅਕ ਇੱਕੋ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਵਾਦਨ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਮੰਚੀ ਹਾਜ਼ਰੀ। ਧਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹੈ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਉਹ ਊਰਜਾ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। Taalism (ਜਰਮਨੀ) ਅਤੇ Human Evolution (ਸਪੇਨ) ਨਾਲ ਫਿਊਜ਼ਨ ਕੰਮ ਨੇ ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਿਖਾਈ।

2023 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਲਾ ਖ਼ਾਨ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ merit scholarship, All India Radio ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ, Vidyasagar Award (2008), Guruvarya B.S. Upadhyay Memorial Award (2013), Shri Ram Murti Pratibha Alankaran (2021) ਮਿਲੇ।

ਦਾਦਾ ਉਸਤਾਦ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਿਰ ਨੇ 'ਸੁਰਸੇਤੂ' ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। Skype, Zoom, Google Meet ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਿਆਕਰਾਣ ਅਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ।

ਕਲਾਸੁਧਾ ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਚ 'ਤੇ ਉਹ ਅਨੋਖੀ ਬੈਠਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; workshops ਰਾਹੀਂ ਇਟਾਵਾ ਪਰੰਪਰਾ ਹਰ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ workshops ਅਤੇ online courses ਕਲਾਸੁਧਾ platform 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ concerts ਅਤੇ Baithak ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲੇਗੀ। ਸੁਣਨ ਆਓ ਜਾਂ ਸਿੱਖਣ — ਇਟਾਵਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।