ਯਮਨ

ਰਾਗ ਯਮਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ "ਸਮਰਾਟ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਮਨ ਕਲਿਆਣ ਥਾਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਗ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਚਰਿੱਤਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਰਾਗ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੂਫੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਿਆਣ ਸੁਰ-ਸੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਚਾਰ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਐਮਾਨ" ਕਿਹਾ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਮ "ਯਵਨੋਂ-ਕਾ-ਕਲਿਆਣ" ਤੋਂ ਆਇਆ, ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਰਸੀ ਜਾਂ "ਯਵਨ" ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਏ ਗਏ ਸੰਸਕਰਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਮਨ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਯਮਨ ਤੀਵ੍ਰ ਮ (ਵਧੇ ਹੋਏ ਚੌਥੇ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਤੀਖਾ ਸੁਰ ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੁਰ-ਸੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਮਈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਬਹੁਉਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਰਾਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਂ ਵਰਗੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਮਨ ਸ਼ਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਟੁਕੜੇ ਵਜੋਂ, ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਰਾਗ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਨਸਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ ਪ੍ਰਭਾ ਆਤਰੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਯਮਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਯਮਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯਮਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹੋਰ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਕਦਰ ਨੂੰ ਸਰਲ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗੀ।" ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹਸਤੀ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗੀ।" ਇਹ ਯਮਨ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਡੂੰਘੀ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਯਮਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਟਿਕਾਊ ਉੱਤਮ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਲਈ ਸੁਰੀਲੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਫਿਲਮ ਚਿਤਰਲੇਖਾ ਦੇ ਭੂਤਰੇ "ਮਨ ਰੇ ਤੂ ਕਾਹੇ ਨ ਧੀਰ ਧਰੇ" ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੀਤ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ ਰਾਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਦਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਮੂਡ ਸ਼ਬਦਸ਼ਃ ਚਿਤਚੋਰ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ "ਜਬ ਦੀਪ ਜਲੇ ਆਨਾ" ਵਿੱਚ ਕੈਪਚਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਰੋਮਾਂਟਿਕ "ਸ਼ਿੰਗਾਰ" ਰਸ "ਚੌਧਵੀਂ ਕਾ ਚਾਂਦ ਹੋ" ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰਾਗ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮ-ਲੀਲਾ ਤੋਂ "ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ" ਵਰਗੇ ਗੀਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ "ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ" ਅਜੇ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।