ભરતનાટ્યમ

ભરતનાટ્યમ ભારતના શાસ્ત્રીય નૃત્ય સ્વરૂપોમાં સૌથી જૂના અને સૌથી વ્યાપક રીતે પ્રેક્ટિસ કરાતા તરીકે ઊભું છે, જે તમિલનાડુની મંદિર પરંપરાઓમાં તેના મૂળ શોધે છે. ભૌમિતિક ચોકસાઈ, શિલ્પ મુદ્રાઓ અને ગતિશીલ પગલાં દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવતું, ભરતનાટ્યમ તકનીકી કઠોરતાને ગહન ભક્તિ અભિવ્યક્તિ સાથે જોડે છે. આ સ્વરૂપ તેનું નામ ભાવ (ભાવના), રાગ (સૂર), તાલ (લય) અને નાટ્યમ (નૃત્ય)ના સંયોજનમાંથી મેળવે છે, જે શાસ્ત્રીય ભારતીય નૃત્યને વ્યાખ્યાયિત કરતા આવશ્યક તત્વોને સમાવિષ્ટ કરે છે.

નૃત્ય દેવદાસી પ્રણાલીમાં વિકસિત થયું, જ્યાં વંશપરંપરાગત મંદિર નર્તકો દૈનિક પૂજા અને ઉત્સવ વિધિઓના ભાગ રૂપે પ્રદર્શન કરતા. આ મહિલાઓએ અત્યાધુનિક ભંડાર જાળવી રાખ્યા, ગુરુ-શિષ્ય તાલીમની પેઢીઓ દ્વારા તકનીક અને રચનાઓ પ્રસારિત કરી. મરાઠા શાસકોનો થંજાવુર દરબાર (17મી-19મી સદી) સંહિતાકરણ અને રચનાત્મક વિકાસનું કેન્દ્ર બન્યો, જ્યાં થંજાવુર ચોકડી—ચિન્નૈયા, પોન્નૈયા, શિવાનંદમ અને વાડીવેલુએ—કોન્સર્ટ ભંડારને વ્યવસ્થિત કર્યો જે પાયાની રહે છે.

"ભરતનાટ્યમમાં શરીર સ્થાપત્ય બને છે—દરેક ખૂણો ચોક્કસ, દરેક રેખા અર્થપૂર્ણ, દરેક ક્ષણ ચળવળમાં કોતરાયેલું મંદિર."

તકનીકી પાયો

ભરતનાટ્યમનું તકનીકી શબ્દભંડોળ અરૈમંડી (અર્ધ-બેઠેલી સ્થિતિ) પર કેન્દ્રિત છે, જે મૂળભૂત સ્થિતિ છે જ્યાંથી તમામ ચળવળ ઉદ્ભવે છે. નર્તક પગ બહારની તરફ વળેલા સાથે વળેલા ઘૂંટણ જાળવે છે, ભૌમિતિક પાયો બનાવે છે જે આ સ્વરૂપને અલગ પાડે છે. આ આધારમાંથી અડવુ ઉદ્ભવે છે—પગલાં, હાથના હાવભાવ અને શરીરની સ્થિતિઓને જોડતા ચળવળના મૂળભૂત એકમો જે વિદ્યાર્થીઓ વર્ષોની તાલીમ દ્વારા નિપુણ બને છે.

હાથ અભિનય દર્પણ જેવા ગ્રંથોમાં સંહિતાબદ્ધ હસ્ત (હાથના હાવભાવ)નો ઉપયોગ કરે છે, એક-હાથ (અસંયુત) અને બે-હાથ (સંયુત) હાવભાવો કથાત્મક અભિવ્યક્તિ માટે અત્યાધુનિક શબ્દભંડોળ બનાવે છે. નૃત્ત હસ્ત હાવભાવો શુદ્ધ નૃત્ય માટે સેવા આપે છે, જ્યારે અભિનય હસ્ત હાવભાવો અભિવ્યક્ત માર્ગોમાં અર્થ વ્યક્ત કરે છે. આંખો, ભ્રમર અને ચહેરાના સ્નાયુઓ સંકલનમાં કામ કરે છે, નર્તકનો ચહેરો હાથ જેટલો જ સ્પષ્ટ બને છે.

કોન્સર્ટ માળખું

પરંપરાગત માર્ગમ (ભંડાર ક્રમ) ભરતનાટ્યમ કોન્સર્ટ્સનું માળખું બનાવે છે. અલારિપ્પુ કાર્યક્રમ ખોલે છે, શુદ્ધ નૃત્ય આહ્વાન જે નર્તકના શરીરને જાગૃત કરે છે અને આશીર્વાદ માંગે છે. જતિસ્વરમ અનુસરે છે, લયબદ્ધ પેટર્ન અને અડવુ સંયોજનો પ્રદર્શિત કરે છે. શબ્દમ સરળ ભક્તિ થીમ્સ દ્વારા અભિવ્યક્ત સામગ્રી રજૂ કરે છે.

વર્ણમ કેન્દ્રબિંદુ બનાવે છે, વીસથી ચાલીસ મિનિટ ચાલતી માંગણીભરી રચના જે વિસ્તૃત રાગ અને તાલ માળખામાં શુદ્ધ નૃત્ય અને અભિવ્યક્તિને એકીકૃત કરે છે. પદમ અને જવાલી અનુસરે છે, સૂક્ષ્મ અભિનય દ્વારા રોમેન્ટિક-ભક્તિ થીમ્સ અન્વેષણ કરે છે. તિલ્લાના લયબદ્ધ અક્ષરો દર્શાવતા ઊર્જાવાન શુદ્ધ નૃત્ય સાથે કાર્યક્રમ સમાપ્ત કરે છે.

પુનરુત્થાન અને પરિવર્તન

રુક્મિણી દેવી અરુંડેલ (1904-1986)એ 20મી સદીના પુનરુત્થાનનું નેતૃત્વ કર્યું જેણે ભરતનાટ્યમને મંદિર પરંપરામાંથી કોન્સર્ટ કલામાં રૂપાંતરિત કર્યું. તેમની સંસ્થા કલાક્ષેત્ર, 1936માં સ્થાપિત, ઔપચારિક તાલીમ માટે નમૂનો સ્થાપિત કર્યો જે વૈશ્વિક સ્તરે ફેલાયો. તેમણે પોશાક અને રજૂઆતમાં ફેરફાર કર્યો, તકનીકી અને ભંડાર તત્વો સાચવતા મંદિર સેવા સાથેના જોડાણો દૂર કર્યા. તેમનો અભિગમ, ક્યારેક કલાક્ષેત્ર શૈલી કહેવાય છે, ભૌમિતિક ચોકસાઈ અને ભક્તિ સામગ્રી પર ભાર મૂક્યો.

અન્ય વંશાવલીઓએ જુદા જુદા ભારો જાળવી રાખ્યા. પંડનલ્લુર શૈલી, મીનાક્ષીસુંદરમ પિલ્લૈ અને તેમના વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંકળાયેલી, વંશપરંપરાગત પ્રેક્ટિસ સાથે નજીકના જોડાણો સાચવ્યા. ટી. બાલાસરસ્વતી (1918-1984), વંશપરંપરાગત દેવદાસી પરિવારમાંથી, પરંપરાગત અભિગમનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા, અભિનય અને ભક્તિ સામગ્રી પર ભાર મૂક્યો જે હંમેશા મંદિર પ્રદર્શનને જીવંત કરતી હતી.

સમકાલીન અભ્યાસ

આજે ભરતનાટ્યમ વૈશ્વિક સ્તરે ખીલે છે, ભારત અને વિશ્વભરની સંસ્થાઓમાં શીખવવામાં આવે છે. ચેન્નાઈની ડિસેમ્બર સીઝન (માર્ગઝી) જેવા મુખ્ય ઉત્સવો સેંકડો પ્રદર્શનો રજૂ કરે છે. સમકાલીન કોરિયોગ્રાફરો નવા થીમ્સ અને તકનીકો અન્વેષણ કરે છે જ્યારે પરંપરાગત માર્ગમ એકલ પઠન રજૂઆતોમાં ચાલુ રહે છે. આ સ્વરૂપની દ્રશ્ય આકર્ષણ અને વ્યવસ્થિત શિક્ષણશાસ્ત્રે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સૌથી વ્યાપક રીતે પ્રેક્ટિસ કરાતા ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્ય બનાવ્યું છે.