મોહિનીયાટ્ટમ

મોહિનીયાટ્ટમ કેરળનું શાસ્ત્રીય નૃત્ય છે જે સુંદર, ડોલતી ગતિઓ, સૂક્ષ્મ અભિવ્યક્તિ, અને લાસ્ય (સ્ત્રી) ગુણવત્તાથી લાક્ષણિક છે જે કથકળિની જોમદાર પુરુષ ઊર્જા સાથે વિરોધાભાસ કરે છે. નામ મોહિની પરથી ઉતરી આવ્યું છે, ભગવાન વિષ્ણુનું મોહક સ્ત્રી સ્વરૂપ જે હિંદુ પૌરાણિક કથાઓમાં રાક્ષસોને મોહિત કરવા પ્રગટ થાય છે. દિવ્ય સ્ત્રી આકર્ષણ સાથેનો આ સંબંધ સમગ્ર સૌંદર્યશાસ્ત્રને આકાર આપે છે: ગતિઓ કોમળ, વર્તુળાકાર, અને સંમોહક રીતે તરલ છે, જેને સાધકો મોહના નૃત્ય તરીકે વર્ણવે છે.

પોશાક આ સૌંદર્યશાસ્ત્રને મજબૂત કરે છે: સોનેરી કિનારીવાળી સફેદ અથવા ઓફ-વ્હાઇટ સાડી, મોગરાથી સુશોભિત બાજુના અંબોડામાં ભેગા કરેલા વાળ, અને અન્ય શાસ્ત્રીય સ્વરૂપોની તુલનામાં ન્યૂનતમ મેકઅપ. આ સાદું દેખાવ મોહિનીયાટ્ટમની કલાત્મકતાને વ્યાખ્યાયિત કરતી સૂક્ષ્મ ગતિઓ અને અભિવ્યક્તિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. કેરળની લીલીછમ પૃષ્ઠભૂમિ સામે સફેદ પોશાક સ્વરૂપની પ્રતીકાત્મક છબી બની ગઈ છે.

"મોહિનીયાટ્ટમ એ મોહની કલા છે—જ્યાં શરીરનું ડોલવું મનનું ડોલવું બને છે."

ગતિ શબ્દભંડોળ

મોહિનીયાટ્ટમ ઉપલા શરીરની વિશિષ્ટ ડોલતી ગતિ (સોપાનમ) વાપરે છે જે તેની લાક્ષણિક તરલતા બનાવે છે. ધડ કોમળ તરંગોમાં ખસે છે જ્યારે કૂળા વર્તુળાકાર પેટર્ન દર્શાવે છે. આ સતત, તરંગ જેવી ગતિ મોહિનીયાટ્ટમને ગતિઓ વચ્ચે સ્થિરતા પર ભાર મૂકતા સ્વરૂપોથી અલગ પાડે છે. અરામંડી (અર્ધ-બેઠેલી) સ્થિતિ પાયો પ્રદાન કરે છે, અન્ય દક્ષિણ ભારતીય સ્વરૂપો જેવી પણ નરમ, વધુ ગોળાકાર અમલ સાથે.

હસ્ત મુદ્રાઓ (હાથના હાવભાવ) હસ્તલક્ષણ દીપિકા જેવા ગ્રંથોમાં સંહિતાબદ્ધ શબ્દભંડોળ અનુસરે છે, જોકે ભરતનાટ્યમ કરતાં નરમ, વધુ વહેતા સંક્રમણો સાથે. ચહેરાની અભિવ્યક્તિ શૃંગાર (રોમેન્ટિક પ્રેમ) અને સંબંધિત મૂડ પર ભાર મૂકે છે, આંખો મોહિનીયાટ્ટમની મોહક ગુણવત્તા બનાવવામાં ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ઐતિહાસિક વિકાસ

મોહિનીયાટ્ટમનો ઇતિહાસ આંશિક રીતે અસ્પષ્ટ રહે છે. 16મી અને 17મી સદીના ગ્રંથોમાં સંદર્ભો દેખાય છે, અને મંદિરના શિલાલેખો કેરળના મંદિરોમાં નર્તકોનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે. સ્વાતિ તિરુનાલ, ત્રાવણકોરના 19મી સદીના શાસક જેમણે કર્ણાટક સંગીતમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું, તેમણે મોહિનીયાટ્ટમને પણ આશ્રય આપ્યો. વસાહતી યુગે વિક્ષેપ લાવ્યો, એન્ટી-નૌચ આંદોલને અન્યત્ર સાથે કેરળની નૃત્ય પરંપરાઓને અસર કરી.

કેરળ કલામંડલમના સ્થાપક વલ્લથોલ નારાયણ મેનનએ કથકળિ સાથે સંસ્થાના પુનરુત્થાન પ્રયાસોમાં મોહિનીયાટ્ટમનો સમાવેશ કર્યો. કલામંડલમ કલ્યાણીકુટ્ટી અમ્મા 20મી સદીના પુનર્નિર્માણમાં મુખ્ય વ્યક્તિ બન્યા, તકનીકને વ્યવસ્થિત કરતા અને આગામી પેઢીને તાલીમ આપતા. સુનંદા નાયર, કનક રેલે, અને ભારતી શિવાજીએ પ્રદર્શન, વિદ્વત્તા અને સંસ્થા-નિર્માણ દ્વારા સ્વરૂપને વધુ વિકસાવ્યું.

ભંડાર

સંગીત સભા ભંડારમાં ચોલ્કેટ્ટુ (આવાહનાત્મક શુદ્ધ નૃત્ય), જતિસ્વરમ (તાલબદ્ધ અક્ષરો સાથે શુદ્ધ નૃત્ય), વર્ણમ (શુદ્ધ નૃત્ય અને અભિવ્યક્તિનું સંયોજન), પદમ (અભિવ્યક્ત વસ્તુ), અને તિલ્લાના (સમાપન શુદ્ધ નૃત્ય) સામેલ છે. પદમ મલયાલમ અને મણિપ્રવાલમ (સંસ્કૃત-મલયાલમ) કવિતામાંથી આવે છે, ઘણીવાર સ્વરૂપના લાસ્ય પાત્રને અનુરૂપ રોમેન્ટિક-ભક્તિ વિષયો શોધે છે.

કથકળિના નાટ્ય કથાઓથી વિપરીત, મોહિનીયાટ્ટમ નાટ્ય ભવ્યતાને બદલે ભાવનાત્મક ઊંડાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી એકલ રજૂઆતને પસંદ કરે છે. ભંડાર ગીતાત્મક કવિતા અને સૂક્ષ્મ અભિનયા દ્વારા તેના અર્થઘટન પર ભાર મૂકે છે, ભવ્યતાને બદલે સૂક્ષ્મતાથી જોડાયેલા દર્શકોને પુરસ્કૃત કરે છે.