ગ્વાલિયર ઘરાના હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતમાં ખ્યાલ ગાયનનું ઘરાના છે. તેનું નામ દેશી રાજ્ય ગ્વાલિયર પરથી પડ્યું છે, જ્યાં 18મી સદીના અંતમાં અને 19મી સદીમાં સિંધિયા દરબારમાં તેણે આકાર લીધો. બૉની સી. વેડ અને બીજા લેખકો તેને ખ્યાલ ઘરાનાંમાં સૌથી જૂનું ગણાવે છે. દિલ્હી ઘરાનાનો પરિવાર આ સ્થાન પોતાની પરંપરા માટે માગે છે. ખ્યાલ પહેલાં, રાજા માન સિંહ તોમરના સમયમાં (શાસન 1486થી 1516) ગ્વાલિયર ધ્રુપદનું કેન્દ્ર હતું.
દૌલતરાવ સિંધિયા (શાસન 1794થી 1827) મુખ્ય આશ્રયદાતા હતા. એક વૃત્તાંત કહે છે કે તેમને ગ્વાલિયરની આગવી શૈલી જોઈતી હતી, અને તેને લશ્કરી ખ્યાલ કહે છે. કેટલાક સ્રોતો નત્થન પીર બખ્શને સ્થાપકનું શ્રેય આપે છે. નત્થન પીર બખ્શના પૌત્રો કે દોહિત્રો હદ્દુ ખાન અને હસ્સુ ખાને પોતાના સગા નત્થુ ખાન સાથે મળીને આ શૈલી ઘડી. બીજા વૃત્તાંતો આ ભાઈઓને સ્થાપક ગણાવે છે. ઘરાનામાં કહેવાતી એક કથા મુજબ હરીફ ગાયક બડે મોહમ્મદ ખાનની તાનો શીખવા બંને ભાઈઓ મહારાજાના સિંહાસન નીચે સંતાયા હતા. આ કથા દંતકથા છે, અને બડે મોહમ્મદ ખાન ગ્વાલિયર ક્યારે પહોંચ્યા તે અંગે સ્રોતો સહમત નથી.
ગ્વાલિયરની પદ્ધતિ અષ્ટાંગ ગાયકી નામે ઓળખાય છે, એટલે કે આઠ અંગો પર રચાયેલું ગાયન, અને એ આઠ કયાં, તે અંગે સ્રોતો જુદા પડે છે. બંદિશ એટલે કે નિશ્ચિત રચના પ્રસ્તુતિને દિશા આપે છે: ગાયક તેના બે ભાગ, સ્થાયી અને અંતરા, રજૂ કરે છે અને તેના માળખામાંથી રાગ ઊભો કરે છે. અવાજ ત્રણેય સપ્તકમાં ખુલ્લો અને ભરાવદાર હોય છે, અને આલાપ, એટલે કે તાલ વગરનો શરૂઆતનો વિસ્તાર, ટૂંકો રહે છે. ગાયકો અનેક પ્રકારની તાનો વાપરે છે (તાન એટલે સ્વરોની ઝડપી દોડ). તેમાં ગમક, એટલે કે ભારે આંદોલન, સાથે ગવાતી સપાટ તાનો અને ત્રણેય સપ્તકને આવરી લેતી તાનો પણ છે. કેટલાક વૃત્તાંતો ભંડારમાં ટપ્પા પણ ગણાવે છે, અને ગ્વાલિયરનો પંડિત પરિવાર તેમાં ટપ-ખ્યાલ અને બંદિશી ઠુમરી ઉમેરે છે.
આ ઘરાના એક મુસ્લિમ પારિવારિક પરંપરામાં, નત્થન પીર બખ્શથી નિસ્સાર હુસૈન ખાન સુધી, અને ગ્વાલિયર અને મહારાષ્ટ્રના શિષ્યોથી શરૂ થયેલી હિંદુ પરંપરાઓમાં આગળ વધ્યું. બીજાં ઘરાનાંએ પણ તેમાંથી લીધું: આગ્રા ઘરાના સાથે સંકળાયેલા ઘગ્ગે ખુદા બખ્શ નત્થન પીર બખ્શ પાસે શીખ્યા, અને રામપુર-સહસવાનના ઇનાયત હુસૈન ખાનના પરિવારના વૃત્તાંત મુજબ તેમણે હદ્દુ ખાનની દીકરી સાથે લગ્ન કર્યાં. નત્થુ ખાનના દત્તક પુત્ર નિસ્સાર હુસૈન ખાન 1886થી 1916માં પોતાના અવસાન સુધી પંડિત પરિવાર સાથે રહ્યા અને શંકર પંડિતને શીખવ્યું. શંકર પંડિતના પુત્ર કૃષ્ણરાવ શંકર પંડિતે 1914માં ગ્વાલિયરમાં શંકર ગંધર્વ વિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. મહારાષ્ટ્રમાં બાલકૃષ્ણબુવા ઇચલકરંજીકરે આ શૈલી ફેલાવી, અને તેમના શિષ્ય વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરે 1901માં લાહોરમાં ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી.
પ્રમુખ કલાકારો
- નત્થન પીર બખ્શ, સ્થાપક તરીકે શ્રેય પામેલા, 18મી સદીના અંતથી 19મી સદીની શરૂઆત
- હદ્દુ ખાન, નત્થન પીર બખ્શના પૌત્ર કે દોહિત્ર, અવસાન 1883
- હસ્સુ ખાન, નત્થન પીર બખ્શના પૌત્ર કે દોહિત્ર અને હદ્દુ ખાનના ભાઈ
- નિસ્સાર હુસૈન ખાન, નત્થુ ખાનના દત્તક પુત્ર અને પંડિત પરિવારના ગુરુ, અવસાન 1916
- બાલકૃષ્ણબુવા ઇચલકરંજીકર, ઘરાનાના મહારાષ્ટ્ર પ્રવાહના સ્થાપક
- વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કર, બાલકૃષ્ણબુવા ઇચલકરંજીકરના શિષ્ય, 1872થી 1931
- કૃષ્ણરાવ શંકર પંડિત, ગ્વાલિયરમાં શંકર ગંધર્વ વિદ્યાલયના સ્થાપક, અવસાન 1989
- માલિની રાજુરકર, ઘરાનાના ગાયક
સ્રોતો
- Mukund Lath, What is Khyal? A Critique of Wade's Khyal, NCPA Quarterly Journal (1988)
- Amar Farooqui, Mihirakula to Marathas to Madhya Pradesh: The Brief History of Gwalior, Sahapedia
- Samrat Bhattacharjee, Gharana and its Colour of Ornamentation, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2025)
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- Meeta Pandit, Gwalior's Musical Heritage, Sahapedia
- Aneesh Pradhan, Scroll માં કૃષ્ણરાવ શંકર પંડિત (2014) અને ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય (2018) વિશેની કૉલમો