મૈહર ઘરાના હિંદુસ્તાની વાદ્ય સંગીતનું 20મી સદીનું ઘરાના છે, જે બ્રિટિશ ભારતના નાના દેશી રાજ્ય અને આજના મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલા મૈહરમાં ઘડાયું, અને તેના કેન્દ્રમાં અલાઉદ્દીન ખાન હતા. સિતાર પર તેની પરંપરા રવિ શંકર અને નિખિલ બનર્જી મારફતે ચાલે છે, અને અલાઉદ્દીન ખાનનાં પુત્રી અન્નપૂર્ણા દેવીએ તેને સુરબહાર પર આગળ વધારી. મૈહરના આ જ શિક્ષણમાંથી સરોદ વાદકો અને બાંસુરીવાદકો પણ તૈયાર થયા.
અનેક વાદ્યો શીખવનાર સરોદવાદક અલાઉદ્દીન ખાને મૈહરમાં આ ઘરાનાની સ્થાપના કરી. મોટા ભાગના વૃત્તાંતો મુજબ તેઓ 1918માં ત્યાંના દરબારી સંગીતકાર બન્યા, જોકે દરબાર નામની કલા સંસ્થાનો કલાકાર-પરિચય 1907 આપે છે. દરબાર માટે લખતાં જમીલા સિદ્દીકી મૈહરની એક પરંપરાને 19મી સદીમાં મૂકે છે, પણ પહેલાંના કોઈ સંગીતકારનું નામ આપતા નથી. તાનસેનની પરંપરાના વીણાવાદક, રામપુરના વઝીર ખાન પાસેની તેમની તાલીમ અને તેમના પુત્ર અલી અકબર ખાનની સરોદ પરંપરા સેનિયા-મૈહર ઘરાના હેઠળ આવે છે.
નિખિલ બનર્જીએ 1986માં આઇરા લૅન્ડગાર્ટનને કહ્યું કે તેમના ગુરુ સુરસિંગાર, સુરબહાર અને વીણાની શૈલી સિતાર અને સરોદ પર લાવ્યા. બાંગ્લાપીડિયા સિતાર પર સરોદની તકનીક લાગુ કરીને સિતાર વાદન બદલવાનું શ્રેય અલાઉદ્દીન ખાનને આપે છે. એ જ મુલાકાતમાં બનર્જીએ કહ્યું કે અલાઉદ્દીન ખાને ખરજ દાખલ કર્યો, એટલે કે મંદ્ર ‘સા’ (આધાર સ્વર) માટેનો વધારાનો જાડો તાર. ગેલનો Encyclopedia of India આ મંદ્ર તારના ઉપયોગને આગળ ધપાવવાનું શ્રેય રવિ શંકરને આપે છે.
રવિ શંકરે 1938માં મૈહરમાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો, આશરે સાત વર્ષ ત્યાં રહ્યા, અને 1941માં અન્નપૂર્ણા દેવી સાથે લગ્ન કર્યાં. ગેલનો Encyclopedia of World Biography પશ્ચિમને ભારતીય સંગીત પરંપરાઓનો પરિચય કરાવવાનું શ્રેય બીજી કોઈ પણ વ્યક્તિ કરતાં વધુ તેમને આપે છે. નિખિલ બનર્જી (1931થી 1986) 1947માં, આશરે 14 કે 15 વર્ષની વયે, મૈહર પહોંચ્યા અને ત્યાં આશરે પાંચ વર્ષ અભ્યાસ કર્યો. પછી તેઓ બોમ્બેમાં ચાર કે પાંચ વર્ષ અલી અકબર ખાન પાસે શીખ્યા, અને અન્નપૂર્ણા દેવી પાસે પણ પાઠ લેતા રહ્યા. અન્નપૂર્ણા દેવી પોતાના ભાઈના પાઠમાં જોડાયાં હતાં અને સુરબહાર અપનાવ્યો હતો. બાંગ્લાપીડિયા અલાઉદ્દીન ખાનના શિષ્યોમાં સિતારવાદક ઇંદ્રનીલ ભટ્ટાચાર્યનું નામ આપે છે.
પ્રમુખ કલાકારો
- અલાઉદ્દીન ખાન, સ્થાપક, સરોદવાદક અને મૈહરના દરબારી સંગીતકાર
- રવિ શંકર, સિતાર, 1938થી મૈહરમાં
- નિખિલ બનર્જી (1931થી 1986), સિતાર, 1947થી મૈહરમાં
- અન્નપૂર્ણા દેવી, સુરબહાર, અલાઉદ્દીન ખાનનાં પુત્રી અને નિખિલ બનર્જીનાં એક ગુરુ
- અલી અકબર ખાન, સરોદ, અલાઉદ્દીન ખાનના પુત્ર, જેમણે બોમ્બેમાં નિખિલ બનર્જીને શીખવ્યું
- ઇંદ્રનીલ ભટ્ટાચાર્ય, સિતાર, અલાઉદ્દીન ખાનના શિષ્ય
સ્રોતો
- Ira Landgarten, નિખિલ બનર્જી સાથેની મુલાકાત (1986), Raga Records માટેની પુસ્તિકા (1991)
- Mobarak Hossain Khan અને Reenat Fauzia, અલાઉદ્દીન ખાન અને અલી અકબર ખાન વિશેની નોંધો, Banglapedia (Asiatic Society of Bangladesh)
- Encyclopedia of India અને Encyclopedia of World Biography (Gale), રવિ શંકર અને અલી અકબર ખાન વિશેની નોંધો
- Darbar, અલાઉદ્દીન ખાન વિશે જમીલા સિદ્દીકીનો લેખ અને Darbar પરનો તેમનો કલાકાર-પરિચય
- Tanvir A. Khan, અલાઉદ્દીન ખાન વિશેનો લેખ, The Daily Star, Dhaka (2012)