સેનિયા-મૈહર ઘરાના સરોદ વાદનની એ વંશપરંપરા છે, જે હિંદુસ્તાની વાદ્ય સંગીત અંતર્ગત આવે છે અને જેની સ્થાપના અલાઉદ્દીન ખાને 20મી સદીની શરૂઆતમાં ભૂતપૂર્વ દેશી રાજ્ય મૈહરમાં કરી. મોટા ભાગના સ્રોતો તેને અને મૈહર ઘરાનાને અનેક વાદ્યોને આવરી લેતું એક જ ઘરાના ગણે છે. અલાઉદ્દીન ખાન અનેક વાદ્યો વગાડતા અને શીખવતા, પણ જાહેર કાર્યક્રમો સરોદ પર જ આપતા. “સેનિયા” નામ તાનસેનની પરંપરા સૂચવે છે, જેમાં તેઓ રામપુરના વઝીર ખાનના શિષ્ય તરીકે જોડાયા. અલાઉદ્દીન ખાનના શિષ્ય રવિ શંકરે વઝીર ખાનને તાનસેનના સીધા વંશજ કહ્યા હતા.
અહમદ અલી ખાનનો કાર્યક્રમ સાંભળ્યા પછી અલાઉદ્દીન ખાને સરોદ અપનાવી અને તેમની પાસે શીખ્યા, પછી ત્યાંના દરબારી સંગીતકાર અને બીનવાદક વઝીર ખાન પાસે શીખવા રામપુર ગયા. 1972માં પોતાના અવસાન સુધી તેમણે મૈહરમાં મહારાજા બૃજનાથ સિંહના દરબારી સંગીતકાર અને શિક્ષક તરીકે સેવા આપી. દરબાર નામની કલા સંસ્થા એક લેખમાં આ નિમણૂકને 1918માં અને પોતાના કલાકાર-પરિચયમાં 1907માં મૂકે છે. તેમના જન્મવર્ષ અંગે પણ સ્રોતો જુદા પડે છે: બાંગ્લાપીડિયા 1862 આપે છે, દરબાર આશરે 1862, અને ધ ડેઇલી સ્ટારનો 2012નો લેખ 1881. રવિ શંકરે લખ્યું કે કોઈએ તેમની ઉંમરનો હિસાબ રાખ્યો ન હતો. દરબારનો લેખ તેમના પહેલાંની, 19મી સદીની એક મૈહર પરંપરાની પણ નોંધ લે છે, પણ પહેલાંના કોઈ સંગીતકારનું નામ આપતો નથી.
દરબાર કહે છે કે અલાઉદ્દીન ખાનનો ઝોક ધ્રુપદ તરફ હતો, અને તેઓ સરોદ, સિતાર, વાયોલિન અને બાંસુરીમાં ધ્રુપદનો અભિગમ લાવ્યા. બાંગ્લાપીડિયા મુજબ તેમણે જમણા હાથના પ્રહારની ભાત ‘દારા દારા’ને બદલે દિરિ દિરિ પ્રચલિત કરી. એ જ જ્ઞાનકોશ નોંધે છે કે વઝીર ખાન પાસે જ તાલીમ પામેલા તેમના ભાઈ આયત અલી ખાને સરોદ અને સુરબહારમાં સુધારા કર્યા. અલાઉદ્દીન ખાને નવા રાગો રચ્યા, અને ધ ડેઇલી સ્ટાર તેમાં હેમંત, દુર્ગેશ્વરી, મેઘબહાર અને પ્રભાતકેલીનાં નામ આપે છે.
અલાઉદ્દીન ખાનના પુત્ર અલી અકબર ખાન (1922-2009) બાળપણથી પિતા પાસે તાલીમ પામ્યા અને આ પરંપરાના અગ્રણી સરોદવાદક બન્યા. યેહુદી મેનુહિનના આમંત્રણથી તેઓ 1955માં પહેલી વાર અમેરિકા ગયા, અને કલકત્તામાં અને પછી કૅલિફોર્નિયામાં અલી અકબર કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિકની સ્થાપના કરી. આ કૉલેજ પોતાની પરંપરાને સેની બાબા અલાઉદ્દીન ઘરાના કહે છે અને દરેક વાદ્યને C સ્વર પર મેળવે છે. આયત અલી ખાનના પુત્ર બહાદુર ખાન પહેલાં પોતાના પિતા પાસે અને પછી મૈહરમાં પોતાના કાકા પાસે સરોદ શીખ્યા. બાંગ્લાપીડિયા, ધ ડેઇલી સ્ટાર અને દરબાર અલાઉદ્દીન ખાનના શિષ્યોમાં શરન રાનીનું નામ આપે છે. અલી અકબર ખાનના પુત્રો આશીષ ખાન, આલમ ખાન અને માણિક ખાન સરોદવાદક બન્યા, અને આલમ અને માણિક આ કૉલેજમાં શીખવે છે.
પ્રમુખ કલાકારો
- અલાઉદ્દીન ખાન (જન્મ 1862 કે 1881, અવસાન 1972), સ્થાપક, સરોદવાદક અને મૈહરમાં ગુરુ
- આયત અલી ખાન (1884-1967), સ્થાપકના ભાઈ, જેમણે સરોદમાં સુધારા કર્યા અને કુમિલ્લા અને બ્રાહ્મણબાડિયામાં સંગીત કૉલેજો સ્થાપી
- અલી અકબર ખાન (1922-2009), સરોદ, સ્થાપકના પુત્ર અને અલી અકબર કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિકના સ્થાપક
- બહાદુર ખાન (બાંગ્લાપીડિયા મુજબ 1931-1979), સરોદ, સ્થાપકના ભત્રીજા
- શરન રાની, અલાઉદ્દીન ખાનના શિષ્ય
- આશીષ ખાન, સરોદ, સ્થાપકના પૌત્ર અને શિષ્ય
- આલમ ખાન, સરોદ, અલી અકબર ખાનના પુત્ર અને અલી અકબર કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિકમાં શિક્ષક
સ્રોતો
- Banglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, અલાઉદ્દીન ખાન, આયત અલી ખાન, બહાદુર હુસૈન ખાન અને અલી અકબર ખાન વિશેની નોંધો
- Ravi Shankar, My Music, My Life (1968), અલાઉદ્દીન ખાન વિશેનો અંશ, Vijaya Parrikar Library માં સચવાયેલો
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, અલાઉદ્દીન ખાન વિશેનો લેખ અને કલાકાર-પરિચય
- The Daily Star, Dhaka, અલાઉદ્દીન ખાન વિશેના લેખો (2012)
- Gale, Contemporary Musicians અને Encyclopedia of India, અલી અકબર ખાન વિશેની નોંધો
- Ali Akbar College of Music, San Rafael, About, Our Lineage અને Faculty પાનાં