સેનિયા ઘરાના હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતનું સિતાર ઘરાના છે. તેના પોતાના ઇતિહાસ મુજબ તેના સંગીતકારો મુહમ્મદ શાહના પડતીના આરે આવેલા દિલ્હી દરબારને છોડી ગયા પછી 18મી સદીના મધ્યમાં જયપુરમાં તેણે આકાર લીધો. તેનું નામ અકબરના 16મી સદીના દરબારી સંગીતકાર તાનસેન પરથી પડ્યું છે, અને તેના વંશપરંપરાગત સંગીતકારો તેમના વંશજ હોવાનો દાવો કરે છે. સ્ટીવન લૅન્ડ્સબર્ગનો ઇતિહાસ તેને જયપુર સેનિયા ઘરાના કહે છે, અને બીરેંદ્ર કિશોર રાયચૌધરી જયપુર શાખાને પશ્ચિમી સેનિયામાં મૂકે છે, જે લખનઉ અને વારાણસીના પૂર્વી સેનિયાથી અલગ છે.
ઘરાના મુજબ પહેલો સિતાર બાજ એટલે કે વાદનશૈલી મસીત ખાન નામના સંગીતકારે ઘડ્યો, જેમનું નામ મસીત સેન પણ લખાય છે, અને વાદ્ય સંગીતની નિશ્ચિત રચનાનો એક પ્રકાર, મસીતખાની ગત, તેમનું નામ ધરાવે છે. એલિન માઇનરનો ઇતિહાસ બીજેથી શરૂ થાય છે: ખુસરો ખાન અને તેમના ભાઈ કે બહેનના પુત્ર ફિરોઝ ખાન સિતારને દિલ્હી લાવ્યા. પરંપરા આગળ રહીમ સેન અને તેમના પુત્ર અમૃત સેન સુધી ચાલે છે, અને માઇનરને રહીમ સેનથી સિતાર સંગીતમાં એક નવો તબક્કો શરૂ થતો દેખાય છે. લૅન્ડ્સબર્ગ પેઢીઓ બે રીતે ગણે છે: રહીમ સેનને સંભવતઃ મસીત ખાનની ત્રીજી પેઢીના વંશજ ગણાવે છે, અને બીજે અમૃત સેનને મસીત ખાનના પૌત્ર કે દોહિત્ર કહે છે. રાયચૌધરી એને બદલે જયપુર શાખાનું મૂળ તાનસેનના પુત્ર તરંગ ખાનમાં જુએ છે.
સેનિયા સિતાર રુદ્ર વીણા એટલે કે બીન પરથી, અને તાનસેન જે દરબારી ગાયનશૈલી ગાતા તે ધ્રુપદ પરથી પ્રેરણા લે છે, અને લૅન્ડ્સબર્ગ મસીત ખાનને સેનિયા બીનકાર કહે છે. સ્વરો વચ્ચેનો સરકાવ એટલે કે મીંડ અને સ્વરનું ભારે આંદોલન એટલે કે ગમક જેવી બીનની તકનીકો સિતાર પર આવી, અને માઇનર આ પરિવર્તનને અનુસરે છે અને પછી એક પ્રકરણ સેનિયા શૈલીના વિશ્લેષણ સાથે પૂરું કરે છે. પોતાના ગુરુ મુશ્તાક અલી ખાન વિશેના પોતાના વૃત્તાંતમાં દેબુ ચૌધરી યુક્તિ એટલે કે સંગીતના તર્કને સેનિયા સિદ્ધાંત ગણાવે છે.
અમૃત સેને જયપુર દરબારમાં મહારાજા રામ સિંહની સેવા કરી, અને લૅન્ડ્સબર્ગ અમૃત સેનના શિષ્યોમાં ઇમદાદ ખાનનું નામ આપે છે. જેમ્સ સૅડલર હૅમિલ્ટનના વૃત્તાંત મુજબ ઇમદાદ ખાને કલકત્તામાં એક અલગ શૈલી ઘડી, ઇમદાદખાની બાજ, જેને ઇટાવા ઘરાના આગળ લઈ ગયું. લૅન્ડ્સબર્ગ બે જગ્યાએ બરકતુલ્લા ખાનના બે જુદા ગુરુઓનાં નામ આપે છે: અમૃત સેન અને તેમના ભાઈ કે બહેનના પુત્ર અમીર ખાન. વારાણસીમાં મળ્યા પછી બરકતુલ્લા ખાને સુરબહાર વાદક આશિક અલી ખાનને સિતાર શીખવી. આશિક અલી ખાન અને તેમના પુત્ર મુશ્તાક અલી ખાને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા મારફતે આ શાખાને આગળ ચલાવી, અને મુશ્તાક અલી ખાનને 1968માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો. તેમના શિષ્ય દેબુ ચૌધરી દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપક હતા અને પદ્મભૂષણથી સન્માનિત હતા. તેમના પુત્ર અને શિષ્ય પ્રતીક ચૌધરી પણ ત્યાં ભણાવતા, અને પિતાના અવસાનના થોડા દિવસો પછી 6 મે 2021ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.
પ્રમુખ કલાકારો
- તાનસેન, અકબરના દરબારના 16મી સદીના ધ્રુપદ ગાયક, જેમને વંશપરંપરા પૂર્વજ તરીકે ગણાવે છે
- મસીત ખાન (મસીત સેન), જેમને વંશ પહેલા સિતાર બાજ અને મસીતખાની ગતનું શ્રેય આપે છે
- અમૃત સેન, અવસાન 1893, જયપુર દરબારના સિતારવાદક
- બરકતુલ્લા ખાન, અવસાન 1930, 1904માં રેકોર્ડિંગ કરનાર સિતારવાદક અને આશિક અલી ખાનના ગુરુ
- આશિક અલી ખાન, સુરબહાર અને સિતારવાદક, મુશ્તાક અલી ખાનના પિતા અને ગુરુ
- મુશ્તાક અલી ખાન, 1911થી 1989, સિતારવાદક અને 1968ના સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કારના વિજેતા
- દેબુ ચૌધરી, 1935થી 2021, સિતારવાદક અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપક
- પ્રતીક ચૌધરી, અવસાન 2021, સિતારવાદક અને દેબુ ચૌધરીના પુત્ર
સ્રોતો
- Birendra Kishore Roychoudhury, Senia gharana of Rampur, Sangeet Natak અંક 29 (1973)
- Jayasri Banerjee, Allyn Miner ના Sitar and Sarod in the 18th and 19th Centuries ની સમીક્ષા, Sangeet Natak (1997)
- Suneera Kasliwal, James Sadler Hamilton ના Sitar Music in Calcutta ની સમીક્ષા, Sangeet Natak (1991)
- Debu Chaudhuri, મુશ્તાક અલી ખાન વિશેનો વૃત્તાંત (RaagGiri Trust દ્વારા પ્રકાશિત લખાણ)
- Steven Landsberg, જયપુર સેનિયા ઘરાનાનો વંશ-ઇતિહાસ
- Banglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, Gharana અને Dhrupad વિશેની નોંધો