વિનય દેસાઈ

વિનય દેસાઈ સંતૂર વગાડે છે, અખરોટના લાકડાની છીછરી પેટી જેના પર લગભગ સો તાર ખેંચાયેલા હોય છે અને આંગળીઓ વચ્ચે પકડેલી બે હળવી વળેલી સળીઓથી તેમના પર પ્રહાર થાય છે. આ વાદ્ય કાશ્મીરથી આવ્યું, એ સૂફિયાના મૌસિકીમાંથી જે ખીણ સદીઓથી વગાડતી આવી છે, અને જૂના ભારતીય ગ્રંથો તેને શતતંત્રી વીણા કહે છે, સો તારની વીણા. તાર જૂથમાં ચાલે છે, એક સ્વર માટે ત્રણ કે ચાર, તેથી એક જ પ્રહાર અનેકને હલાવે છે અને અવાજ પોતાની આસપાસ એક ઝબકાર લઈને આવે છે. પ્રહારથી વાગતા તારને મીંડ માટે ખેંચી શકાતો નથી: આખી અભિવ્યક્તિ પ્રહાર ક્યાં પડે છે અને તેમની વચ્ચે કેટલી જગ્યા છે તેમાંથી જ જન્મે છે.

સંતૂરને શાસ્ત્રીય મંચ સુધી એક જ પરિવાર લાવ્યો. જમ્મુના ગાયક અને તબલાવાદક પંડિત ઉમા દત્ત શર્મા એવું વાદ્ય શોધતા હતા જે આખો રાગ ઝીલી શકે; તે વખતે લગભગ બધા જેને લોકવાદ્ય ગણતા હતા તે જ તેમણે પસંદ કર્યું, અને પોતાના પુત્રને તેના પર બેસાડ્યો. એ પુત્રે 1955માં મુંબઈમાં સંતૂરની પહેલી મહેફિલ આપી, આખો એક કલાક યમન, અને પછીના છ દાયકા એ બતાવતા રહ્યા કે આ વાદ્ય શું શું ઝીલી શકે. તેઓ પદ્મ વિભૂષણ પંડિત શિવકુમાર શર્મા બન્યા, અને વિનય દેસાઈ તેમની પાસે જ શીખ્યા.

તેઓ કોઈ પારિવારિક પરંપરા વિના આ સંગીત સુધી પહોંચ્યા. તેમના પહેલા ગુરુ શફીક રહેમાન હતા, જેમણે કિશોરવયે તેમને ગાયન, હાર્મોનિયમ અને તબલા શીખવ્યાં. પછી તેમણે ડેલાવેરમાં ફાર્મસી અને કાયદાની પૂર્વતૈયારીનો અભ્યાસ કર્યો, બંને પૂરા કર્યા અને સંગીત માટે છોડી દીધા. 2011માં ખુદ શિવકુમાર શર્માની સૂચનાથી તેમણે તાકાહિરો અરાઈ પાસે સંતૂર શરૂ કર્યું, અમેરિકામાં કુણાલ ગુંજાલ પાસે આગળ વધ્યા, અને પછી શિવકુમાર શર્માએ તેમને સીધા પોતાના શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર્યા. ગુરુના છેલ્લા વર્ષોમાં, મે 2022માં તેમના અવસાન સુધી, તેમની પાસે શીખ્યા. સ્વર્ગસ્થ પંડિત રમેશ મિશ્રા, પાર્થસારથી ચેટરજી, જય ગાંધી અને સૂર્યાક્ષા દેશપાંડે પાસેથી પણ શીખ્યા છે.

વિનય દેસાઈની મહેફિલ ધીમેથી શરૂ થાય છે. પહેલા ભાગમાં તાલ હોતો જ નથી, રાગ આકાર લે અને સભા શાંત થાય ત્યાં સુધી એક સ્વર બીજાની બાજુમાં મુકાતો જાય છે; ત્યારે જ તબલા પ્રવેશે છે અને સંવાદ શરૂ થાય છે. અંત ઝડપી હોય છે. એક બેઠકમાં લગભગ પંચોતેર મિનિટ શાસ્ત્રીય સંગીત હોય છે, પછી ભજન. તબલાવાદક વિવેક પંડ્યા સાથે તેમણે બાગેશ્રી રેકોર્ડ કર્યો, અને તેમની જ સાથે ચિદાક્ષ આલ્બમ બનાવ્યું. અનિરુદ્ધ અલવા ચાંગકાકોતી અને અનુબ્રત ચેટરજી તેમની સાથે બેઠા છે, અને તેમણે પંડિત અનિંદો ચેટરજી, ઉસ્તાદ તારી ખાન અને ઉસ્તાદ સુખવિંદર સિંહ પિન્કી સાથે એક જ મંચ પર વગાડ્યું છે. શાસ્ત્રીય દાયરાની બહાર પણ કામ કરે છે: ફિલ્મ સંગીત, જાઝ અને રંગભૂમિ.

તેઓ ન્યૂ યોર્ક રાજ્યના વોલ્ડનમાં આવેલા શાંતિ મંદિર આશ્રમમાં રહે છે, અને પોતાનો કાર્યક્રમ Journey of 100 Strings ચલાવે છે, જેમાં શાસ્ત્રીય સંગીત કીર્તન અને ધ્યાનની સાથે ચાલે છે; તે બ્રુકલિન કન્ઝર્વેટરી ઓફ મ્યુઝિકમાં અને બહામાસના શિવાનંદ આશ્રમમાં યોજાઈ ચૂક્યો છે. તેમણે અમેરિકા અને હવાઈ, કેનેડા, આર્જેન્ટિના, ઓસ્ટ્રેલિયા, બહામાસ અને ભારતમાં વગાડ્યું છે: Adelaide Fringe, તાસ્માનિયાનો Mona Foma, Jaipur Literature Festival, પુણેનો સ્વરઝંકાર, અને Lollapalooza આર્જેન્ટિના, જ્યાં સંતૂરને ઓરકેસ્ટ્રા સામે મૂકનારા પહેલા કલાકારોમાં તેઓ હતા. નવેમ્બર 2026માં તેઓ કલાસુધા સાથે A Hundred Stringsમાં યુકેનો પ્રવાસ કરશે, સિતાર પર અદનાન ખાન અને તબલા પર ઉસ્તાદ અકરમ ખાન સાથે.