બનારસ ઘરાના હિંદુસ્તાની સંગીતમાં તબલા વાદનનું ઘરાના છે. તેનું નામ બનારસ (વારાણસી) પરથી પડ્યું છે, જ્યાં રામ સહાયે 18મી સદીના અંતમાં કે 19મી સદીમાં તેની સ્થાપના કરી. તેને Banaras ઘરાના કે વારાણસી ઘરાના પણ કહે છે, અને તેની શૈલીને બનારસ બાજ કે બનારસી બાજ કહે છે. આ જ નામ કંઠ્ય સંગીત અને કથકની અલગ પરંપરાઓ માટે પણ વપરાય છે. લખનઉ અને ફર્રુખાબાદની સાથે બનારસ પૂરબ બાજ એટલે કે તબલાની પૂર્વી શૈલીમાં આવે છે.
પરંપરા રામ સહાયનો સમય 1780થી 1826 ગણે છે. ડિજીતબલા રૉબર્ટ ગૉટલીબને ટાંકીને નોંધે છે કે તેમની તારીખો અંગે ઘણો મતભેદ છે, અને તેમનો જન્મ આશરે 1830માં કે તે પહેલાં મૂકે છે. આ ઘરાનાનું મૂળ લખનઉ છે. ઘરાનાના વૃત્તાંતો મુજબ રામ સહાય નવ વર્ષની ઉંમરે મોધુ ખાન પાસે શીખવા ત્યાં ગયા, જોકે લખનઉના કેટલાક વાદકો મોધુ ખાનની તારીખો સામે વાંધો ઉઠાવે છે. અનીશ પ્રધાન ગુરુનું નામ મક્ખુ ખાન આપે છે. ઘરાનાની કથાઓ ઉમેરે છે કે રામ સહાયે નવાબ વઝીર અલી ખાન સમક્ષ સાત રાત સુધી પ્રસ્તુતિ આપી, અને નવી શૈલી ઘડવા બનારસમાં છ મહિના એકાંતમાં ગાળ્યા.
વંશના વૃત્તાંતો કહે છે કે રામ સહાયને એવી શૈલી જોઈતી હતી જે સોલો વાદન પણ સંભાળી શકે અને ખ્યાલ, વાદ્ય સંગીત, ધ્રુપદ અને કથક સાથે સંગત પણ કરી શકે. તેનો નાદ જોરદાર અને ખુલ્લો છે, અને ‘ના’ અને ‘દિન’ જેવા ગુંજતા પ્રહારો પર રચાયેલો છે, જોકે વાદકો હળવો સ્પર્શ પણ વાપરે છે. તેઓ ‘તેટે’ જેવા આખી હથેળીના પ્રહાર પસંદ કરે છે, અને ડિજીતબલાને લખનઉ કરતાં બનારસમાં પખાવજનો પ્રભાવ વધુ દેખાય છે. વંશના વૃત્તાંતો રામ સહાયને વાંકી વાળેલી અનામિકાથી વગાડાતા ‘ના’નું શ્રેય આપે છે, જેથી દાહિના એટલે કે જમણા હાથનું નગારું ગુંજી ઊઠે. તેઓ તેમને ઉઠાન એટલે કે શરૂઆતની રચના, બનારસી ઠેકો એટલે કે તાલની મૂળ પ્રહાર-ભાત, અને ફર્દ એટલે કે નિશ્ચિત રચનાનું શ્રેય પણ આપે છે. બનારસનું સોલો વાદન તાત્કાલિક રચાતા ઉપોદ્ઘાત અને ઉઠાનથી શરૂ થાય છે, અને ટુકડા અને પરન, એટલે કે ટૂંકી અને લાંબી નિશ્ચિત રચનાઓ, પર પૂરું થાય છે.
રામ સહાયના ભાઈ કે બહેનના પુત્ર ભૈરવ સહાયે (1815થી 1894) પારિવારિક પરંપરા પોતાના પુત્ર બલદેવ સહાય (1856થી 1906)ને સોંપી. વંશાવળીઓ શિક્ષણની બીજી શાખા રામ સહાયથી તેમના શિષ્ય ભગતજી સુધી, પછી ભૈરવ પ્રસાદ મિશ્ર અને તેમના શિષ્ય અનોખેલાલ મિશ્ર સુધી દર્શાવે છે. અનોખેલાલ મિશ્ર સ્પષ્ટતા અને ઝડપ માટે જાણીતા હતા. બલદેવ સહાયના શિષ્ય કંઠે મહારાજે પોતાના ભાઈ કે બહેનના પુત્ર કિશન મહારાજને શીખવ્યું. બંનેએ કથક નર્તકો અને વાદ્યકારો સાથે સંગત કરી. સ્થાપકના સીધા વંશજ શારદા સહાયે બનારસમાં રામ સહાયના નામે શાળા સ્થાપી. 1987માં તેમણે અને ફ્રાન્સિસ શેફર્ડે તેને યુકેના સખાવતી ટ્રસ્ટ તરીકે નોંધાવી.
પ્રમુખ કલાકારો
- રામ સહાય, સ્થાપક, પરંપરાગત તારીખો 1780થી 1826
- બલદેવ સહાય, 1856થી 1906, કંઠે મહારાજના ગુરુ
- કંઠે મહારાજ, 1880થી 1969 કે 1970, સંગતકાર અને કિશન મહારાજના ગુરુ
- અનોખેલાલ મિશ્ર, 1914થી 1958, સ્પષ્ટતા અને ઝડપ માટે જાણીતા સોલો વાદક
- સામતા પ્રસાદ (ગુદઈ મહારાજ), જન્મ 1921, અવસાન 1994 (કેટલાક સ્રોતો 1995 કે 1999 આપે છે), સોલો વાદક અને સંગતકાર, પદ્મભૂષણ 1991
- કિશન મહારાજ, 1923થી 2008, સોલો વાદક અને સંગતકાર, પદ્મશ્રી 1973 અને પદ્મવિભૂષણ 2002
- શારદા સહાય, 1935થી 2011, રામ સહાયના વંશજ અને બનારસ અને યુકેમાં ગુરુ
સ્રોતો
- Shawn Mativetsky, Benares gharana અને The Art of Tabla Solo in the Benares Gharana, બે વેબ લેખ (તારીખ વિના)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj, Robert S. Gottlieb (1993) અને James Kippen (1988)ને ટાંકીને
- Aneesh Pradhan, Scroll.in, બનારસ તબલા શૈલી વિશે (2016) અને ગિરિજા દેવી વિશે (2017)
- Gazette of India, પદ્મ પુરસ્કારોની અધિસૂચનાઓ (1973, 1991, 2002)
- PRSSV Institute of Performing Arts and Heritage, હોમ પેજ અને સ્થાપકો વિશેનું પાનું (તારીખ વિના)
- The Tribune (2008), કિશન મહારાજ વિશે Shahira Naim દ્વારા અહેવાલ અને Shovana Narayan દ્વારા શ્રદ્ધાંજલિ