લખનઉ ઘરાના ઉત્તર ભારતીય તબલા વાદનનાં છ મુખ્ય ઘરાનાંમાંનું એક છે. દિલ્હી ઘરાનાના વાદકો લખનઉમાં વસ્યા ત્યારે તે ઘડાયું, અને જેમ્સ કિપેન એ સ્થળાંતરને 18મી સદીના અંતમાં મૂકે છે. બાકીનાં પાંચ ઘરાનાં દિલ્હી, અજરાડા, ફર્રુખાબાદ, બનારસ અને પંજાબ છે. મોટા ભાગના સ્રોતો બખ્શુ ખાન (Bakhshu), જેમને મિયાં બખ્શુ પણ કહે છે, તેમને સ્થાપક ગણાવે છે, અને ઘણા તેમની સાથે તેમના ભાઈ મોધુ ખાનનું નામ જોડે છે. ડિજીતબલા મુજબ જેમ્સ કિપેનના અભ્યાસ The Tabla of Lucknow (1988)ને બંને ભાઈ હોવાના નબળા પુરાવા મળ્યા. સ્વર્ગસ્થ અફાક હુસૈન ખાન સહિત લખનઉના કેટલાક વાદકો માને છે કે મોધુ ખાન બખ્શુ ખાનના આશરે 50 વર્ષ પછી શહેરમાં પહોંચ્યા. અંશતઃ ગૉટલીબ (1993)ને આધારે ડિજીતબલા સ્થાપકોને આશરે 1770માં મૂકે છે, પણ સંગીતકારો અને ઇતિહાસકારો આ અંદાજ સામે વાંધો ઉઠાવે છે.
સ્રોતો પૂરબ બાજ એટલે કે પૂર્વી શૈલીના ઉદ્ભવનું શ્રેય લખનઉને આપે છે, અને આ નામ દિલ્હીની પૂર્વે આવેલા શહેરના સ્થાન પરથી પડ્યું છે. ફર્રુખાબાદ અને બનારસ પૂરબ સમૂહને પૂરો કરે છે. લખનઉની રીત, એટલે કે ખુલ્લો બાજ કે ખુલ્લી શૈલી, દિલ્હીના કિનારી પરના બે આંગળીના વાદનની સામે વધુ જોરદાર અને ગુંજતા પ્રહારો મૂકે છે. લખનઉ ઑબ્ઝર્વર અનામિકા અને ટચલી આંગળી સાથે આખી હથેળીના ઉપયોગનું વર્ણન કરે છે, અને આ શૈલીને હથેળીનો બાજ (હથેલી કા બાજ) કહે છે. ડિજીતબલા સાવચેત કરે છે કે ખુલ્લા અને બંધ જેવાં નામોની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા નથી, અને નોંધે છે કે ખુલ્લો બાજ પણ બંધ પ્રહારો જોરથી વગાડે છે.
આ શૈલી પખાવજ અને કથક પરથી પ્રેરણા લે છે, અને લખનઉના નર્તકોએ તેની નિશ્ચિત રચનાઓ ઘડી, જે આવર્તનની પહેલી માત્રા પર પૂરી થાય છે. ભંડારમાં ગત, ટુકડો, ચક્રદાર અને પરન સાથે કાયદો એટલે કે નિશ્ચિત પલટા સાથેની થીમ, અને પેશકાર પણ છે, જે બંને દિલ્હી પાસેથી વારસામાં મળ્યાં છે. બખ્શુ ખાનના શિષ્ય અને જમાઈ હાજી વિલાયત અલી ખાને ફર્રુખાબાદ ઘરાનાની સ્થાપના કરી, અને બનારસના વૃત્તાંતો મોધુ ખાનને પોતાના સ્થાપક રામ સહાયના ગુરુ ગણાવે છે.
વંશપરંપરાગત પરંપરાના વડા ખલીફાનો ખિતાબ ધરાવે છે, અને આબિદ હુસૈન ખાન, વાજિદ હુસૈન ખાન અને અફાક હુસૈન ખાને આ ખિતાબ ધારણ કર્યો. અર્પિત સક્સેના આબિદ હુસૈનના ખિતાબને એક પડકાર અને નૃત્ય માટેની તેમની રચનાઓ સાથે જોડે છે. સ્વપન ચૌધરી પોતાના ગુરુ સંતોષ કૃષ્ણ બિસ્વાસ મારફતે આ ઘરાના સાથે જોડાયેલા છે.
પ્રમુખ કલાકારો
- બખ્શુ ખાન, સ્થાપક, એક અંદાજ મુજબ આશરે 1770માં સક્રિય
- મોધુ ખાન, ઘણા વૃત્તાંતોમાં સહસ્થાપક અને રામ સહાયના ગુરુ
- આબિદ હુસૈન ખાન, ખલીફા, કથક સંગતકાર અને 1928થી મૅરિસ કૉલેજમાં તબલાના પહેલા પ્રોફેસર (1867થી 1936)
- વાજિદ હુસૈન ખાન, વંશપરંપરાગત પરંપરાના ખલીફા
- અફાક હુસૈન ખાન, વંશપરંપરાગત પરંપરાના ખલીફા (1930થી 1990)
- સ્વપન ચૌધરી, સંતોષ કૃષ્ણ બિસ્વાસના શિષ્ય, સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને પદ્મશ્રી 2019
સ્રોતો
- James Kippen, The Tabla of Lucknow: A Cultural Analysis of a Musical Tradition (Cambridge University Press, 1988)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj (Dilli baj and Purab baj)
- Arpit Saxena, Khaleefa Abid Hussain, The Lucknow Observer (2015)
- UCLA International Institute, આબિદ હુસૈન ખાનની નોંધપોથીઓ પર જેમ્સ કિપેનના વ્યાખ્યાનની જાહેરાત (2008)
- Swapan Chaudhuri, સત્તાવાર જીવનચરિત્ર, અને Ali Akbar College of Music, પદ્મશ્રીની જાહેરાત (2019)