ફર્રુખાબાદ ઘરાના ઉત્તર ભારતીય તબલા વાદનનું ઘરાના છે, જે 18મી કે 19મી સદીમાં હાજી વિલાયત અલી ખાનની આસપાસ ઘડાયું. તેઓ લખનઉ ઘરાના સાથે જોડાયેલા બખ્શુ ખાનના શિષ્ય હતા. ઘરાનાનું નામ આજના ઉત્તર પ્રદેશના ફર્રુખાબાદ નગર પરથી આવ્યું છે. મોટા ભાગના લેખકો જે છ તબલા ઘરાનાંનાં નામ આપે છે, તેમાં દિલ્હી, અજરાડા, લખનઉ, બનારસ અને પંજાબની સાથે તે આવે છે. સ્રોતો તેની જોડણી Farukhabad કે Farukkhabad પણ કરે છે, અને દેવનાગરીમાં પણ તેનું નામ ફર્રુખાબાદ ઘરાના જેવું જ લખાય છે.
વિલાયત અલી બખ્શુ ખાનના જમાઈ પણ બન્યા. 2022માં નાદ-નર્તન સામયિકમાં લખતા નિખિલ ભગત અને તબલાવાદક તથા ઇતિહાસકાર અનીશ પ્રધાન, બેમાંથી કોઈ સ્થાપનાની તારીખ આપતા નથી, અને પ્રચલિત સંદર્ભો 18મી સદીની શરૂઆતથી 19મી સદી સુધીની તારીખો આપે છે. ભગત વિલાયત અલીને સ્થાપક ગણાવે છે અને ફર્રુખાબાદને પૂરબ બાજ પર આધારિત લખનઉની શાખા કહે છે, એટલે કે ખુલ્લા, ગુંજતા પ્રહારોની પૂર્વી શૈલી પર.
વાદકો કિનાર (કિનારી) અને લવ કે સુર, એટલે કે જમણા નગારાની પૂડીના મધ્ય ભાગ, બંને પર પ્રહાર કરે છે, તેથી ગુંજતા પૂરબ પ્રહારો દિલ્હી બાજના બંધ આંગળી-પ્રહારો સાથે મળે છે. પ્રધાન ફર્રુખાબાદને ખુલ્લો એટલે કે ખુલ્લી શૈલીનો બાજ કહે છે, જેની રચનાઓ બંધ અને ખુલ્લી શૈલીઓ વચ્ચે સેતુ બાંધે છે. ભંડારના કેન્દ્રમાં ગતો એટલે કે નિશ્ચિત રચનાઓ છે. ભંડારમાં ઘણા પ્રકારની ગત છે, અને તેમની સાથે પરનો, એટલે કે પખાવજની ઢબની રચનાઓ, અને ચલન પણ છે. ભગત લખે છે કે શરૂઆતના વાદકો ગત-તોડા ખુલ્લા હાથે વગાડતા, અને પેશકાર અને કાયદા પછીથી ભંડારમાં આવ્યા. અહમદ જાન થિરકવા ફર્રુખાબાદના વાદનને ‘શુદ્ધ તબલા’ કહેતા, જેમાં નક્કારા અને ઢોલના અવાજો નથી.
મુનીર ખાન વંશથી આ ઘરાનાના હતા, પણ તેમણે જુદાં જુદાં ઘરાનાંના અનેક ગુરુઓ પાસે તાલીમ લીધી, અને તેમના શિષ્યો લલિયાના ઘરાના તરીકે, કે બોમ્બેમાં તેમનાં શિક્ષણનાં વર્ષો પરથી બંબઈ ઘરાના તરીકે, ઓળખાયા. તેમના ભાણેજ અમીર હુસૈન ખાન તેમના પછી ખલીફા બન્યા અને મહારાષ્ટ્રમાં આ શૈલી ફેલાવી. ભગતને તેમના કાયદાઓ અને રેલાઓમાં દિલ્હીની ભાષા અને ફર્રુખાબાદની તાત્કાલિક રચનાશક્તિ સંભળાય છે. અરવિંદ મુલગાંવકર અને નિખિલ ઘોષ તેમની પાસે શીખ્યા. બીજી શાખા મસીત ખાન મારફતે ચાલે છે, જેમણે જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષને શીખવ્યું. અનિંદો ચટર્જી ત્રણ દાયકા સુધી જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષ પાસે ઘરાનાનું વ્યાકરણ શીખ્યા. સ્થાપકના સીધા વંશજ કરામતુલ્લા ખાને રૉબર્ટ ગૉટલીબના 1977ના તબલા સર્વેક્ષણમાં ફર્રુખાબાદનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું.
પ્રમુખ કલાકારો
- હાજી વિલાયત અલી ખાન, સ્થાપક, તારીખો વિવાદિત
- મુનીર ખાન, ખલીફા અને લલિયાના શાખાનો સ્રોત, 1863થી 1937
- અમીર હુસૈન ખાન, મુનીર ખાન પછીના ખલીફા, રચનાકાર અને ગુરુ
- અહમદ જાન થિરકવા, મુનીર ખાનના શિષ્ય અને રામપુરના દરબારી સંગીતકાર, 1891 કે 1892થી 1976
- મસીત ખાન, જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષના ગુરુ
- કરામતુલ્લા ખાન, સ્થાપકના વંશના 20મી સદીના નોંધપાત્ર વાદક
- જ્ઞાન પ્રકાશ ઘોષ, નિખિલ ઘોષ અને અનિંદો ચટર્જીના ગુરુ, પંજાબ ઘરાનામાં પણ તાલીમ પામેલા
- નિખિલ ઘોષ, 1956માં મુંબઈમાં સંગીત મહાભારતીના સ્થાપક, 1918થી 1995
સ્રોતો
- Nikhil Bhagat, અમીર હુસૈન ખાન વિશેનો લેખ, Naad-Nartan Journal of Dance and Music, ગ્રંથ 10, અંક 1 (2022)
- Aneesh Pradhan, ફર્રુખાબાદ ઘરાના અને મુનીર ખાન વિશેની કૉલમો, Scroll (2016)
- Robert S. Gottlieb, The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977)
- Susheela Mishra, અહમદ જાન થિરકવા વિશેનાં સંસ્મરણો, Vijaya Parrikar Library
- Sangit Mahabharati, Mumbai, તેના સ્થાપક નિખિલ ઘોષનું જીવનચરિત્ર
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, અહમદ જાન થિરકવા અને અનિંદો ચટર્જીના કલાકાર-પરિચય