विनय देसाई

विनय देसाई संतूर वाजवतात. ती अक्रोडाच्या लाकडाची उथळ पेटी असते, तिच्यावर जवळपास शंभर तारा ताणलेल्या असतात, बोटांमध्ये धरलेल्या दोन हलक्या वाकड्या काड्यांनी त्यांच्यावर आघात केला जातो. हे वाद्य काश्मीरमधून आले, ते खोरे शतकानुशतके वाजवत आलेल्या सुफियाना मौसिकीमधून, आणि जुने भारतीय ग्रंथ त्याला शततंत्री वीणा म्हणतात, शंभर तारांची वीणा. तारा गटागटाने जातात, एका स्वरासाठी तीन किंवा चार, त्यामुळे एकच आघात अनेक तारांना हलवतो आणि आवाज स्वतःभोवती एक लखलख घेऊन येतो. आघाताने वाजणारी तार मींडसाठी ओढता येत नाही: सगळी अभिव्यक्ती आघात कुठे पडतात आणि त्यांच्यामध्ये किती जागा आहे यातूनच जन्माला येते.

संतूरला शास्त्रीय मंचावर आणले ते एकाच कुटुंबाने. जम्मूचे गायक आणि तबलावादक पंडित उमा दत्त शर्मा संपूर्ण राग पेलू शकेल असे वाद्य शोधत होते; त्या काळी जवळपास सगळे ज्याला लोकवाद्य मानत होते तेच त्यांनी निवडले, आणि आपल्या मुलाला त्यावर बसवले. त्या मुलाने 1955 मध्ये मुंबईत संतूरची पहिली मैफल केली, पूर्ण एक तास यमन, आणि पुढची सहा दशके हे वाद्य काय पेलू शकते हे दाखवत राहिले. तेच पद्म विभूषण पंडित शिवकुमार शर्मा, विनय देसाई शिकले ते त्यांच्याकडेच.

कोणतीही कौटुंबिक परंपरा पाठीशी नसताना ते या संगीताकडे आले. त्यांचे पहिले गुरू शफीक रहमान, ज्यांनी किशोरवयात त्यांना गायन, हार्मोनियम आणि तबला शिकवला. नंतर त्यांनी डेलावेअरमध्ये फार्मसी आणि कायद्याचे पूर्वतयारीचे शिक्षण घेतले, दोन्ही पूर्ण केले आणि संगीतासाठी सोडून दिले. 2011 मध्ये स्वतः शिवकुमार शर्मा यांच्या सूचनेवरून त्यांनी ताकाहिरो अराई यांच्याकडे संतूर सुरू केला, अमेरिकेत कुणाल गुंजाळ यांच्याकडे पुढे चालू ठेवला, आणि मग शिवकुमार शर्मा यांनी त्यांना थेट आपले शिष्य म्हणून स्वीकारले. गुरूंच्या शेवटच्या वर्षांत, मे 2022 मध्ये त्यांच्या निधनापर्यंत, त्यांच्याकडे शिकले. दिवंगत पंडित रमेश मिश्रा, पार्थसारथी चटर्जी, जय गांधी आणि सूर्याक्षा देशपांडे यांच्याकडूनही ते शिकले आहेत.

विनय देसाई यांची मैफल हळू सुरू होते. पहिल्या भागात तालच नसतो, राग आकार घेईपर्यंत, सभा शांत होईपर्यंत एक स्वर दुसऱ्याशेजारी ठेवत जातात; तेव्हाच तबला प्रवेश करतो आणि संवाद सुरू होतो. शेवट वेगवान असतो. एका बैठकीत जवळपास पंच्याहत्तर मिनिटे शास्त्रीय संगीत, त्यानंतर भजने. तबलावादक विवेक पंड्या यांच्यासोबत त्यांनी बागेश्री ध्वनिमुद्रित केला, त्यांच्यासोबतच चिदाक्ष हा अल्बम केला. अनिरुद्ध अल्वा चांगकाकोती आणि अनुब्रत चटर्जी त्यांच्यासोबत बसले आहेत, पंडित अनिंदो चटर्जी, उस्ताद तारी खान आणि उस्ताद सुखविंदर सिंग पिंकी यांच्यासोबत एकाच मंचावर वाजवले आहे. शास्त्रीय वर्तुळाबाहेरही ते काम करतात: चित्रपट संगीत, जाझ आणि रंगभूमी.

ते न्यूयॉर्क राज्यातील वॉल्डन येथील शांति मंदिर आश्रमात राहतात, आणि स्वतःचा Journey of 100 Strings हा कार्यक्रम चालवतात, ज्यात शास्त्रीय संगीत कीर्तन आणि ध्यानासोबत चालते; तो ब्रुकलिन कंझर्व्हेटरी ऑफ म्युझिकमध्ये आणि बहामासच्या शिवानंद आश्रमात झाला आहे. त्यांनी अमेरिका आणि हवाई, कॅनडा, अर्जेंटिना, ऑस्ट्रेलिया, बहामास आणि भारतात वाजवले आहे: Adelaide Fringe, टास्मानियातील Mona Foma, Jaipur Literature Festival, पुण्यातील स्वरझंकार, आणि Lollapalooza अर्जेंटिना, जिथे संतूर वाद्यवृंदासमोर ठेवणाऱ्या पहिल्या कलाकारांपैकी ते होते. नोव्हेंबर 2026 मध्ये ते कलासुधासोबत A Hundred Strings मध्ये युकेचा दौरा करतील, सतारीवर अदनान खान आणि तबल्यावर उस्ताद अक्रम खान यांच्यासोबत.