दिल्ली घराणे (Dilli घराणे असेही म्हणतात) हे तबलावादनाचे घराणे असून इतिहासकार अनीश प्रधान यांच्या मते त्याची सुरुवात १८व्या शतकाच्या पूर्वार्धात दिल्लीत सिद्धार खान ढाढी यांच्यापासून झाली. अनेक जण हे तबल्याचे सर्वांत जुने घराणे आणि बहुतेक इतर घराण्यांचा उगमस्रोत मानतात, मात्र पंजाब घराणे स्वतंत्रपणे विकसित झाले, असे डिजीतबला नमूद करते. जेम्स किपेन व्यापक मान्यता असलेल्या सहा तबला घराण्यांत दिल्लीची गणना करतात.
स्रोत संस्थापकांचे नाव सिद्धार, Sidhar किंवा सुधार खान असे, आणि आडनाव ढाढी किंवा Dhari असे लिहितात. स्वरगंगा आणि डिजीतबला त्यांचा जन्म सुमारे १७०० मध्ये झाल्याचे सांगतात, गॉटलीब यांच्या ध्वनिमुद्रणांवरील स्किडमोर कॉलेजच्या अभ्यासक्रम-टिपणांनुसार तो १८व्या शतकाच्या अखेरीस झाला, आणि कोणताही स्रोत स्थापनेचे वर्ष निश्चित करत नाही. प्रधान त्यांना ज्ञात असलेले सर्वांत जुने तबलावादक म्हणतात. तबल्याकडे वळण्यापूर्वी ते पखावज (पिंपाच्या आकाराचे ढोलवाद्य) शिकले होते. स्वरगंगाच्या मते उजव्या वाद्याच्या कडेवरील, म्हणजे चांटीवरील, त्यांच्या कामामुळे तबला ख्याल गायनाचे नियमित साथीचे वाद्य बनले.
संगीतकार दिल्ली शैलीला किनार बाज, म्हणजे कडेचा बाज, म्हणतात, कारण उजव्या हाताचा मुख्य आघात पुडीच्या कडेवर पडतो. अनेक वाक्यांशांत वादक फक्त तर्जनी आणि मधले बोट वापरतात, आणि त्यावरून दुसरे नाव आले: दो उंगलियों का बाज, म्हणजे दोन बोटांचा बाज. प्रधान दिल्लीचे वर्णन बंद बाज असे करतात, म्हणजे कमी गुंजणारी, बंदिस्त शैली; तिच्या विरुद्ध अधिक गुंजणारा, मोकळा खुला बाज असतो. डिजीतबलाच्या मते हा भेद ढोबळ आहे, आणि प्रत्येक घराणे यांपैकी कोणता किती शिकवते यात फरक आहे. पेशकार आणि रेला यांच्यासोबत कायदा, म्हणजे ठरलेल्या पलट्यांसह वाजवला जाणारा विषय, हा या घराण्याच्या वादनसंग्रहाचा केंद्रबिंदू आहे, आणि घराणे कोणतेही असो, बहुतेक तबलावादक दिल्लीच्या कायद्यांचा पाया अत्यावश्यक मानतात.
दिल्ली आणि अजराडा मिळून दिल्ली बाज बनतो; त्याच्या विरुद्ध बाजूला लखनौ, बनारस आणि फर्रुखाबाद यांचा पूरब, म्हणजे पूर्वेकडील, बाज आहे. अजराडा आणि लखनौ ही दोन्ही घराणी दिल्ली परंपरेतून आली. प्रधान नत्थू खान यांना या घराण्याचे महत्त्वाचे कलाकार मानतात. गामे खान यांचे पुत्र इनाम अली खान यांनी १९७१ मध्ये बॉम्बेत गॉटलीब यांच्या एकल तबला सर्वेक्षणासाठी ध्वनिमुद्रण केले, आणि स्किडमोरची टिपणे त्यांना घराण्याचे खलिफा, म्हणजे प्रमुख, म्हणतात.
प्रमुख कलाकार
- सिद्धार खान ढाढी, संस्थापक, स्वरगंगा आणि डिजीतबलाच्या मते जन्म सुमारे १७००
- बुगरा खान, स्वरगंगाच्या मते संस्थापकांचे पुत्र
- सिताब खान, स्वरगंगाच्या मते बुगरा खान यांचे शिष्य आणि अजराड्याच्या संस्थापकांचे गुरू
- नत्थू खान, घराण्याचे कलाकार, १८७५ ते १९४०
- गामे खान, इनाम अली खान यांचे वडील, १८८३ ते १९५८
- इनाम अली खान, घराण्याचे खलिफा, प्रधान यांच्या मते १९२४ ते १९८६ (स्किडमोरची टिपणे १९९० देतात)
संदर्भ
- Aneesh Pradhan, Tabla performances by maestros of the Delhi gharana, Scroll.in (2016)
- SwarGanga Music Foundation, सिद्धार खान यांच्यावरील Artistbase नोंद (तारीख नाही)
- DigiTabla, Dilli Gharana, Baj आणि Six Gharanas ही संदर्भपाने (तारीख नाही)
- Robert S. Gottlieb, Solo Tabla Drumming of North India (1993), Skidmore College च्या अभ्यासक्रम-टिपणांद्वारे
- James Kippen, The Tabla of Lucknow (1988)