लखनौ घराणे हे उत्तर भारतीय तबल्याच्या सहा प्रमुख घराण्यांपैकी एक असून दिल्ली घराण्याचे वादक लखनौमध्ये स्थायिक झाल्यावर ते घडले; जेम्स किपेन या स्थलांतराचा काळ १८व्या शतकाच्या अखेरीस ठरवतात. उरलेली पाच घराणी म्हणजे दिल्ली, अजराडा, फर्रुखाबाद, बनारस आणि पंजाब. बहुतेक स्रोत बख्शू खान (Bakhshu असेही लिहिले जाते), ज्यांना मियां बख्शू म्हणत, यांना संस्थापक मानतात, आणि अनेक स्रोत त्यांच्यासोबत त्यांचे बंधू मोधू खान यांचे नाव घेतात. डिजीतबलानुसार जेम्स किपेन यांच्या The Tabla of Lucknow (१९८८) या अभ्यासाला या बंधुत्वाचे कमकुवत पुरावे आढळले. दिवंगत अफाक हुसेन खान यांच्यासह लखनौचे काही वादक मानतात की मोधू खान बख्शू खान यांच्यानंतर सुमारे ५० वर्षांनी शहरात आले. अंशतः गॉटलीब (१९९३) यांच्या आधारे डिजीतबला संस्थापकांचा काळ सुमारे १७७० ठरवते; संगीतकार आणि इतिहासकार या अंदाजाला आव्हान देतात.
स्रोत पूरब बाज, म्हणजे पूर्वेकडील शैली, निर्माण करण्याचे श्रेय लखनौला देतात; दिल्लीच्या पूर्वेला असलेल्या शहराच्या स्थानावरून हे नाव पडले. फर्रुखाबाद आणि बनारस मिळून पूरब गट पूर्ण होतो. लखनौची पद्धत, म्हणजे खुला बाज किंवा मोकळी शैली, दिल्लीच्या कडेवरील दोन बोटांच्या वादनाच्या विरुद्ध अधिक धीट आणि गुंजणारे आघात वापरते. लखनौ ऑब्झर्व्हर अनामिका आणि करंगळीसह संपूर्ण तळव्याच्या वापराचे वर्णन करतो, आणि या शैलीला हथेली का बाज, म्हणजे तळव्याचा बाज, म्हणतो. डिजीतबला सावध करते की खुला आणि बंद या संज्ञांच्या स्पष्ट व्याख्या नाहीत, आणि खुल्या बाजातही वादक बंद आघात जोराने वाजवतात असे नमूद करते.
ही शैली पखावज आणि कथक यांचा आधार घेते, आणि लखनौच्या नर्तकांनी तिच्या बांधीव रचनांना आकार दिला; या रचना आवर्तनाच्या पहिल्या मात्रेवर संपतात. या वादनसंग्रहात गत, तुकडा, चक्रदार आणि परन यांच्या जोडीला कायदा (ठरलेल्या पलट्यांसह वाजवला जाणारा विषय) आणि पेशकार आहेत; हे दोन्ही दिल्लीकडून आले. बख्शू खान यांचे शिष्य आणि जावई हाजी विलायत अली खान यांनी फर्रुखाबाद घराण्याची स्थापना केली, आणि बनारसचे वृत्तांत मोधू खान यांना आपले संस्थापक राम सहाय यांचे गुरू मानतात.
वंशपरंपरेच्या प्रमुखाला खलिफा ही उपाधी असते, आणि आबिद हुसेन खान, वाजिद हुसेन खान आणि अफाक हुसेन खान यांनी ती धारण केली. अर्पित सक्सेना आबिद हुसेन यांच्या उपाधीचा संबंध एका आव्हानाशी आणि त्यांनी नृत्यासाठी केलेल्या रचनांशी जोडतात. स्वपन चौधरी आपले गुरू संतोष कृष्ण बिस्वास यांच्यामार्गे या घराण्याचे आहेत.
प्रमुख कलाकार
- बख्शू खान, संस्थापक, एका अंदाजानुसार सुमारे १७७० मध्ये कार्यरत
- मोधू खान, अनेक वृत्तांतांनुसार सहसंस्थापक आणि राम सहाय यांचे गुरू
- आबिद हुसेन खान, खलिफा, कथकचे साथीदार आणि १९२८ पासून मॅरिस कॉलेजमधील तबल्याचे पहिले प्राध्यापक (१८६७ ते १९३६)
- वाजिद हुसेन खान, वंशपरंपरेचे खलिफा
- अफाक हुसेन खान, वंशपरंपरेचे खलिफा (१९३० ते १९९०)
- स्वपन चौधरी, संतोष कृष्ण बिस्वास यांचे शिष्य, संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार आणि पद्मश्री २०१९
संदर्भ
- James Kippen, The Tabla of Lucknow: A Cultural Analysis of a Musical Tradition (Cambridge University Press, 1988)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj (Dilli baj आणि Purab baj)
- Arpit Saxena, Khaleefa Abid Hussain, The Lucknow Observer (2015)
- UCLA International Institute, आबिद हुसेन खान यांच्या वह्यांवरील जेम्स किपेन यांच्या व्याख्यानाची घोषणा (2008)
- Swapan Chaudhuri, अधिकृत चरित्र, आणि Ali Akbar College of Music, पद्मश्रीची घोषणा (2019)