आग्रा घराना हिन्दुस्तानी कण्ठसंगीतको एक वंशानुगत घराना हो। यसको नाम आग्रा सहरबाट रहेको हो, र यो १९औँ शताब्दीमा आकार लिएको ख़्याल शैलीका लागि चिनिन्छ। यसका गायकहरूले ख़्यालसँगै ध्रुपद र धमार पनि जोगाएर राखेका छन्, र ठुमरी, टप्पा, तराना तथा होरी पनि गाउँछन्। वैवाहिक सम्बन्धले आग्रा परिवारलाई ‘दरस पिया’ उपनाममा रचना गर्नुहुने महबूब खानको अतरौली परिवारसँग जोड्यो, र यो संयुक्त परम्परा आग्रा-अतरौली घराना नामले पनि चिनिन्छ।
पारिवारिक परम्पराले यस वंशलाई पुराना ध्रुपद शैलीमध्ये एक नौहार बानीसँग र नायक गोपालसँग जोड्छ। एउटा मौखिक इतिहासअनुसार नायक गोपाल अलाउद्दीन खिलजीको शासनकालका हुनुहुन्थ्यो। सोही परम्पराले अकबरको दरबारका ध्रुपद गायक हाजी सुजान खानलाई आफ्ना पुर्खामध्ये गन्छ, यद्यपि एउटा वंशतालिकाले यो वंश उहाँका दाजुभाइ बिचित्र सिंहबाट आएको देखाउँछ। १८औँ शताब्दीमा ‘सरस रंग’ नामले चिनिने दायम खान र ‘श्याम रंग’ नामले चिनिने उहाँका छोरा कायम खानले यस परम्परामा ध्रुपद र धमार गाउनुभयो, र केही लेखकहरू सरस रंगलाई घरानाका प्रवर्तक मान्छन्। कायम खानका छोरा घग्गे खुदा बख्श (करिब १७९०-१८८०) ले परिवारमा ख़्याल भित्र्याउनुभयो। धोद्रो स्वरका कारण उहाँको नाम ‘घग्गे’ रहन गयो। उहाँले ग्वालियरमा नत्थन पीर बख्शसँग ख़्याल सिक्नुभयो, धेरै विवरणअनुसार बाह्र वर्ष र एउटा विवरणअनुसार चौध वर्ष। त्यसपछि उहाँले परिवारको ध्रुपद तालिमलाई ग्वालियरको ख़्यालसँग जोड्नुभयो, र त्यही मिश्रण घरानाको गायन शैली आग्रा गायकी बन्यो।
आग्राका गायकहरू प्रायः नोम-तोम आलापबाट ख़्याल सुरु गर्छन्। ध्रुपद शैलीको यस्तो भूमिका ख़्याल घरानाहरूमा विरलै पाइन्छ। स्वर भरिलो र खुला कण्ठको हुन्छ, र तल्लो सप्तकमा वजन रहन्छ। गायकहरू पहिले बन्दिश, अर्थात् निश्चित रचना, पूरै प्रस्तुत गर्छन्, अनि लयकारीमार्फत त्यसको विस्तार गर्छन्। लयकारी भनेको ताल, अर्थात् मात्राको चक्रसँग खेलिने लयको खेल हो। यसमा धमारबाट लिइएको बोल-बाँट पर्छ, जसले शब्दहरूलाई तालका मात्रामा बाँड्छ, र बोल-तानहरू पर्छन्, जुन शब्दमै गाइने द्रुत तान हुन्।
खुदा बख्शले आफ्ना दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा शेर खान र आफ्ना छोराहरू गुलाम अब्बास खान र कल्लन खानलाई तालिम दिनुभयो। यिनै तीन जना यस शैलीका मुख्य वाहक बन्नुभयो। उहाँले परिवारबाहिरका शिव दीनलाई पनि सिकाउनुभयो। धेरै अनुमानअनुसार शेर खानले करिब १८४० मा यो शैली बम्बई लैजानुभयो, र त्यो सहर घरानाको केन्द्र बन्यो। आमाको पक्षबाट गुलाम अब्बास खानका नाति फैयाज खान (१८८६-१९५०) ले ‘प्रेम पिया’ उपनाममा रचना गर्नुभयो र २०औँ शताब्दीका सबैभन्दा चर्चित आग्रा गायक बन्नुभयो। शेर खानका छोरा नत्थन खानले भास्करबुवा बखलेलाई सिकाउनुभयो, र ‘प्राण पिया’ उपनाममा रचना गर्नुहुने नत्थन खानका छोरा विलायत हुसेन खानले १९३६ मा बम्बईमा संगीत प्रसारक मण्डल स्थापना गर्नुभयो।
प्रमुख कलाकारहरू
- घग्गे खुदा बख्श, करिब १७९०-१८८०, आग्रा परम्परामा ख़्याल भित्र्याउने श्रेय पाउने गायक
- शेर खान, खुदा बख्शका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा र शिष्य, यो शैली बम्बई लैजाने गायक
- नत्थन खान, १८४०-१९०१, शेर खानका छोरा र भास्करबुवा बखलेका गुरु
- जोहराबाई आगरेवाली, १८६८-१९१३, गायक, जसका रेकर्डिङहरू आग्रा गायनका सबैभन्दा पुराना रेकर्डिङमध्ये पर्छन्
- फैयाज खान, १८८६-१९५० (एउटा स्रोतले १८८१ दिन्छ), गायक र ‘प्रेम पिया’ उपनामका रचनाकार, बडौदाका दरबारी संगीतकार
- विलायत हुसेन खान, १८९५-१९६२ (एउटा स्रोतले १८९२ दिन्छ), गुरु र ‘प्राण पिया’ उपनामका रचनाकार
- खादिम हुसेन खान, १९०७-१९९३ (एउटा स्रोतले १९०५ दिन्छ), गायक र ‘सजन पिया’ उपनामका रचनाकार
स्रोतहरू
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- N. Jayavanth Rao, आग्रा घरानाबारे दुई लेख, Sahapedia (मिति नखुलेको)
- Malini Nair, After 90 years, Agra gharana has moved out of its home in Mumbai, Scroll.in (2025)
- SwarGanga Music Foundation, Agra gharana (मिति नखुलेको)