बनारस घराना (Benares), जसलाई जानकीप्रसाद घराना (Jankiprasad) पनि भनिन्छ, कथक नृत्यको एक घराना हो। यसको नाम वाराणसीबाट रहेको हो, जहाँ यस वंशकै विवरणअनुसार यसका संस्थापक उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा बसोबास गर्न आउनुभएको थियो। धेरैजसो सूचीले यसलाई जयपुर र लखनऊसँगै कथकका प्रमुख घरानामा गन्छन्। यसको नाम बनारस तबला घरानासँग मिल्छ, जुन छुट्टै परम्परा हो। मार्गरेट वाकरको २०१० को अध्ययनले १९२० वा १९३० को दशकअघि कथक नामको नृत्यको उल्लेख गर्ने कुनै शास्त्र वा यात्रा विवरण भेटेन, तर उहाँले बनारसको १८३२ को जनगणना उद्धृत गर्नुभएको छ, जसले कथक समुदायका ११८ जनालाई संगीत र नृत्यका गुरुका रूपमा सूचीमा राखेको थियो।

विवरणहरूले जानकीप्रसादलाई संस्थापक मान्छन् र उहाँलाई राजस्थानको बीकानेरसँग जोड्छन्। यस वंशकै संस्था नटवरीले उहाँको कुनै मिति दिँदैन। घरानाको किंवदन्तीअनुसार बीकानेरकी महारानीले उहाँलाई बाल्यकालमा पानीमा तैरिरहेको फल्याकमाथि नाचिरहेको देख्नुभयो, र नटवरीका अनुसार पछि महारानी उहाँकी संरक्षक बन्नुभयो। सोही विवरणअनुसार कथकलाई यसको भक्तिमूलक जरासँग नजिक ल्याउन उहाँ बनारस सर्नुभयो। जायसवाल र उपाध्यायको २०२३ को शोधपत्रले सुखदेव महाराजलाई दोस्रो संस्थापक मान्छ, जबकि नटवरीको वंशावलीमा उहाँको नाम छैन।

नटवरीका अनुसार जानकीप्रसादको समयको नृत्य तबला र पखावज, अर्थात् पिपाआकारको ड्रमका लागि बनेका रचनामा आधारित थियो, र उहाँले नृत्यकै लागि छुट्टै अक्षरहरू, अर्थात् नटवरी (natawari) बोल सिर्जना गर्नुभयो। नटवरीले दिएका झुंग र चेकाजस्ता उदाहरण तबलामा बजाउन सकिँदैन, र यसको अभिलेखले यीमध्ये केही बोल पछिका गुरु बिहारीलालका नाममा राख्छ। नटवरीमा राखिएको एक वक्तव्यमा कुमुदिनी लाखियाले यस घरानाका बोललाई जयपुर र लखनऊका बोलभन्दा भिन्न देखाउनुभएको छ। नटवरीले बाह्र रचनाको शृङ्खला बाह्रखरीको श्रेय पनि जानकीप्रसादलाई दिन्छ, र यस शैलीको गतिलाई गीतिमय र सहज बहावयुक्त बताउँछ।

पछिका तीन गुरु, हनुमान प्रसाद, बिहारीलाल र गोपालजीले यो शैली उत्तर भारतभर फैलाउनुभयो। गोपालजी लाहोरमा बस्नुभयो, र कहिलेकाहीँ यो घरानालाई लाहोर घराना, पंजाब घराना वा ‘गोपालजी का घराना’ पनि भनियो। उहाँका शिष्य, नर्तक तथा फिल्म अभिनेता आशिक हुसेन १९४९ मा पाकिस्तान जानुभयो र यो परम्परा हजारीलाललाई सुम्पनुभयो, जसले मञ्चमा यसलाई फेरि जीवन्त बनाउनुभयो। हजारीलाल र उहाँकी शिष्या तथा पत्नी सुनयना हजारीलालको संस्था नटवरीका अनुसार आज यस परम्पराको नेतृत्व सुनयना हजारीलालले गर्नुहुन्छ। दोस्रो परम्परा सुखदेव महाराजको परिवारबाट चल्छ। उहाँले आफ्नी छोरी सितारा देवीलाई सिकाउनुभयो। सितारा देवीले लखनऊका गुरुहरूसँग पनि सिक्नुभयो, र समालोचक विजय शंकरका अनुसार उहाँको नृत्यमा दुवै घराना देखिन्छन्। स्क्रोलको श्रद्धाञ्जलि लेखले उहाँलाई यस घरानाका सबैभन्दा जोसिला पक्षधरमध्ये एक भनेको थियो।

प्रमुख कलाकारहरू

• जानकीप्रसाद, संस्थापक मानिने गुरु, घरानाकै विवरणअनुसार उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरु
• हनुमान प्रसाद, कश्मीर, पटियाला र बीकानेरका दरबारी नर्तक, पछि दिल्लीमा गुरु (१८७२ देखि १९५२)
• बिहारीलाल, इन्दौरका दरबारी नर्तक र गायक केसरबाई केरकरका गुरु (१८६४ देखि १९३८)
• गोपालजी, यो शैली लाहोरसम्म लैजाने गुरु (निधन १९३२)
• हजारीलाल, जानकीप्रसाद परम्परालाई पुनर्जीवित गर्ने गुरु (निधन १९९२)
• सुनयना हजारीलाल, नटवरीका अनुसार जानकीप्रसाद परम्पराकी अग्रणी व्यक्तित्व, कथकका लागि संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार २००३
• सुखदेव महाराज, बनारसको दोस्रो परम्पराका प्रमुख, जायसवाल र उपाध्यायले (२०२३) सह-संस्थापक मानेका गुरु
• सितारा देवी, नर्तकी, सुखदेव महाराजकी छोरी र शिष्या (१९२० देखि २०१४)

स्रोतहरू

• Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
• Jaiswal र Upadhyay, The Banaras Gharana of Kathak Dance: A Study from the Past to Present, ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts (2023)
• Natawari, जानकीप्रसाद घरानाको इतिहास, अभिलेख र शैलीसम्बन्धी पृष्ठहरू
• Vijay Shanker, About Sitara Devi, the Queen of Kathak, Bhavan's Journal (2022)
• Scroll.in, सितारा देवीको श्रद्धाञ्जलि लेख (2014)
• Sangeet Natak Akademi, सुनयना हजारीलालको पुरस्कार-प्राप्तकर्ता परिचय