इटावा घराना, जसलाई इमदादखानी घराना पनि भनिन्छ, उत्तर भारतको सितार र सुरबहार वादनको एक घराना हो, जुन १९औँ शताब्दीमा इमदाद खानको वरिपरि बन्यो। यसको पहिलो नाम परिवार बसोबास गर्ने आग्रा नजिकको सहर इटावाबाट आएको हो, र दोस्रो नाम इमदाद खानबाट। आजका कलाकार-परिचयहरूले दुवै नाम जोडेर इमदादखानी (इटावा) घराना लेख्छन्।
यसको संस्थापक को हुन् भन्नेमा विवरणहरू फरक छन्। पारिवारिक विवरणहरू इमदाद खानभन्दा एक पुस्ताअघि, उहाँका बुबा तथा पहिलो गुरु साहबदाद खानबाट सुरु हुन्छन्। साहबदाद खान गायक हुनुहुन्थ्यो र सितार वा सुरबहार पनि बजाउनुहुन्थ्यो। ती विवरणले उहाँलाई ग्वालियरका हद्दू खान र हस्सू खानसँग जोड्छन् र सुरबहारका आविष्कारक भन्छन्, तर अन्य विवरणहरू यो दाबीमाथि प्रश्न उठाउँछन्। एउटा विवरणको किंवदन्तीअनुसार उहाँ हिन्दू साहिब सिंहका रूपमा जन्मनुभएको थियो र पछि मुस्लिम बन्नुभयो। धेरै स्रोतले इमदाद खानलाई १९०४ मा ग्रामोफोन रेकर्डिङ गर्ने पहिलो सितारवादक मान्छन्।
परिवार र शिक्षण साइटहरूका अनुसार इमदाद खानको सितार शैली ख़्याल गायनमा आधारित थियो, जुन उहाँको शताब्दीमा वाद्यसंगीतमा हाबी ध्रुपदमा आधारित सेनिया शैलीभन्दा फरक बाटो थियो। त्यही रोजाइ विकसित भएर गायकी अंग बन्यो, अर्थात् स्वरको उतारचढावलाई पछ्याउने वादन शैली। २००४ का पत्रपत्रिकाका श्रद्धाञ्जलि लेखहरूले यसको श्रेय विलायत खानलाई दिन्छन्। वहीद खान शाखाको पारिवारिक साइटले यसलाई अझ विकसित गर्ने श्रेय एनायत खानलाई दिन्छ। सोही साइटका अनुसार विलायत खानले आफ्ना बुबा र काका वा मामाको मिँड (स्वरबीचको सरकाइ) र मुरकी (अलंकार) प्रयोगलाई परिष्कृत गर्नुभयो।
इमदाद खानले आफ्ना छोराहरू एनायत खानलाई सितार र वहीद खानलाई सुरबहार सिकाउनुभयो, र वंश दुई शाखामा विभाजित भयो। एनायत खान (१८९४-१९३८)ले परिवारको थलो कलकत्ता सार्नुभयो। उहाँका छोरा विलायत खान (१९२८-२००४)ले पहिले उहाँसँग सिक्नुभयो, र एनायत खानको अकाल निधनपछि आफ्नी आमा बशीरन बेगम, आमाका बुबा गायक बन्दे हसन खान र मामा जिन्दा खानसँग सिक्नुभयो। विलायत खानका भाइ इमरत खान (१९३५-२०१८)ले आमा र मावली हजुरबुबासँग, र पछि बुबाका दाजुभाइ वहीद खानसँग सिक्नुभयो। दोस्रो शाखा वहीद खानबाट चल्छ, जसले सत्यजित रायको फिल्म ‘जलसाघर’ (१९५८) मा सुरबहार बजाउनुभयो। उहाँका छोरा अजीज खानले यो परम्परा आफ्ना छोरा शाहिद परवेजलाई सुम्पनुभयो। शाहिद परवेजले आफ्ना छोरा शाकिर खानलाई तालिम दिनुभयो, जसले २०१९ का लागि संगीत नाटक अकादेमीको उस्ताद बिस्मिल्लाह खान युवा पुरस्कार पाउनुभयो। यो पुरस्कार २०२३ मा प्रदान गरियो। परिवारबाहिर यो शैली एनायत खानका विद्यार्थी बिमलेन्दु मुखर्जी र उहाँका छोरा बुधादित्य मुखर्जीसम्म पुग्यो।
प्रमुख कलाकारहरू
- साहबदाद खान, गायक र सितार वा सुरबहारवादक, १९औँ शताब्दी, पारिवारिक विवरणमा संस्थापक
- इमदाद खान, सितार र सुरबहार, १९औँ शताब्दीको अन्त्य र २०औँ शताब्दीको सुरु, जसको नामबाट घरानाको नाम रहेको छ
- एनायत खान, सितार र सुरबहार, १८९४-१९३८, कलकत्ता शाखा
- वहीद खान, सुरबहार र सितार, इमदाद खानका छोरा, दोस्रो शाखाका प्रमुख
- विलायत खान, सितार, १९२८-२००४, कलकत्ता शाखा
- इमरत खान, सुरबहार र सितार, १९३५-२०१८
- शाहिद परवेज, सितार, वहीद खान शाखाको वर्तमान पुस्ता
- शाकिर खान, सितार, शाहिद परवेजका छोरा र शिष्य
- बुधादित्य मुखर्जी, सितार, परिवारबाहिरको वर्तमान पुस्ता
स्रोतहरू
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, विलायत खान, इमरत खान, शाहिद परवेज र बुधादित्य मुखर्जीका कलाकार-परिचय
- Rediff News, विलायत खानको श्रद्धाञ्जलि लेख (2004)
- Varinder Singh, The Tribune (India), Sammelan loses star guest (2004)
- Outlook (India), इमरत खानको श्रद्धाञ्जलि लेख (2018)
- शाहिद परवेजको आधिकारिक साइट, इटावा घरानाको वंश-पृष्ठ
- इमरत खान पारिवारिक शाखाको सम्पदा पृष्ठ (MusicalBeats)